De TheaterEncyclopedie is vernieuwd!

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Portret van Ferd Sterneberg 337667.jpg


Ferd Sterneberg, 1950. Foto: Maria Austria, Particam Pictures/MAI. Collectie TIN.

NaamFerd Sterneberg
Volledige naamFerdinand Sterneberg
Geboren11 augustus 1901
Nijmegen
Overleden20 januari 1987
Amsterdam
BeroepActeur, Dramadocent, Vertaler, Auteur
DisciplineToneel
IMDb-profiel
VIAF-profiel

Biografie

Ferd Sterneberg (1901 - 1987) was een Nederlands acteur, regisseur en artistiek leider.

Toen Ferd Sterneberg zeven jaar oud was, overleed zijn vader, waarna hij met zijn moeder en zuster zijn geboorteplaats Nijmegen verliet. Eerst vestigden zij zich in Zandvoort, waar de toneelrecensies van J.B. Schuil in het Haarlemsch Dagblad Ferds belangstelling voor toneel wekten. In 1914 verhuisden zij naar Amsterdam.

Ferd Sterneberg kwam in 1921 van de toneelschool en debuteerde met de titelrol in Britannicus van Racine (openluchtvoorstelling). Hij speelde, met uitzondering van de jaren 1942/45 toen hij in het toneelspelersverzet zat. Hij is gehuwd geweest met Carla de Raet van 1925 tot 1931 en Tine Medema van 1942 tot 1947.

Kunstenaarsverzet

Sterneberg werd pas goed bekend door zijn houding in het kunstenaarsverzet tijdens de Duitse bezetting. In 1942 weigerde hij lid te worden van de Kultuurkamer. Samen met Hans van Meerten en Ben Groeneveld besloot hij tot een grote landelijke actie om Nederlandse acteurs ertoe te bewegen massaal toetreding te weigeren. Na aanvankelijk succes mislukte deze actie uiteindelijk, omdat Cor van der Lugt Melsert en andere toneelleiders er juist op aanstuurden dat iedereen lid zou worden, opdat het 'Toneelgilde' daardoor vanzelf neutraal zou blijven. Sterneberg en enkele andere principiëlen - onder meer uit de groep rond Albert van Dalsum - traden vervolgens alleen nog in besloten kring op. Hij hield niet van 'afleiding-bezorgen, zorgensussende' voorstellingen. 'Als je het theater als een narcoticum gebruikt collaboreer je en speel je de vijand in de kaart' (NRC Handelsblad , 22-1-1987, p. 6), zo luidde zijn opvatting. Ten onrechte meende hij dat het publiek de artiesten die tijdens de bezetting hadden doorgespeeld, na de bevrijding de rug zou toekeren wegens hun onprincipiële gedrag.

Voor zijn clandestiene voorstellingen vertaalde Sterneberg John Steinbecks The moon is down, dat zich afspeelt in het bezette Noorwegen. Hij droeg dit stuk wel honderd keer met succes voor. Ook bemiddelde hij in deze jaren voor ondergedoken joodse acteurs en richtte hij met Hans van Meerten een steunfonds op voor joodse collega's en andere buiten de Kultuurkamer blijvende medespelers. Bovendien had hij zelf onderduikers in huis. Sterneberg was privé-leraar van aankomende talenten als Ellen Vogel, Han Bentz van den Berg en Ton Lutz. Eveneens op de toekomst gericht was zijn substantiële bijdrage aan het Ontwerp voor een regeling van het tooneel na de oorlog, periode mei 1942 - juli 1943 - een gestencilde uitgave in een tiental exemplaren - dat hij schreef samen met Ben Groeneveld, August Defresne, Paul Rijkens en Hans van Meerten. De ideeën kwamen echter voornamelijk van Sterneberg. In dit 'Ontwerp' - bekend geworden als het 'grijze boekje' - werden gedachten en richtlijnen ontvouwd over de artistieke en sociale positie van alle toneelkunstenaars, rekening houdend met ieders artistieke capaciteiten. Het toneel zou vrij en gedifferentieerd moeten zijn, met alle mogelijkheden voor een onbelemmerde expressie. De commerciële grondslag, die slechts een zakelijke concurrentiegeest bevordert, diende te verdwijnen.

Van september 1943 af werd op initiatief van Lou Lichtveld het stuk Vrij Volk voorbereid, waarmee vrijwel alle acteurs die hadden geweigerd zich aan te sluiten bij de Kultuurkamer op 6 juni 1945 in de Amsterdamse Schouwburg op de planken kwamen. Geschreven door vijf auteurs, onder wie Lou Lichtveld, en geregisseerd door vijf personen, onder wie Sterneberg. In 1945/1946 speelde Sterneberg bij Toneelgroep 5 mei 1945 en vervolgens bij de Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap (START), waar hij vooral genoot van zijn rol als 'Oberon' in Een Midzomernachtdroom van Shakespeare. Van 1946 tot 1953 leidde hij met Ben Groeneveld het Nederlands Volkstoneel, een genre dat hem niet echt kon bekoren, maar waarvoor hij zich niettemin bijzonder inspande. Hij hield talloze inleidingen en nabesprekingen met het publiek en bekende nadien dat deze periode de gelukkigste van zijn leven was geweest.

Na de oorlog

Tot 1969 speelde Sterneberg bij diverse gezelschappen, daarna slechts incidenteel. Hij deed veel radio en televisiewerk en was vanaf 1945 ook actief als dramaturg, regisseur en artistiek leider. Zo maakte hij deel uit van de directie van het AVOS-gezelschap (Alles Voor Onze Soldaten, 1945/ 46), het Nederlands Volkstoneel (1946/53) en Theater (1962/65). Ferd Sterneberg was 22 jaar lang leraar aan de toneelscholen in Arnhem en Amsterdam, vertaalde een groot aantal toneelstukken en heeft als kenner van het Nederlands toneel enige publicaties op zijn naam staan, o.m. een boek over Charlotte Köhler, dat in 1977 verscheen.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gegaan en waarin hij is opgetreden, alsmede zijn overige bijdragen aan voorstellingen, voorzover geregistreerd in de Productiedatabase.

 
De vrede van Versailles - Gezelschap Louis Saalborn - 1933-04-01
De dag die komt - Fascio - 1933-12-22
De arme millionair - Gezelschap Saalborn en Parser - 1937-07-02
Zooals de dames wenschen - Gezelschap Saalborn en Parser - 1937-09-10
Parkstraat 13 - Gezelschap Saalborn en Parser - 1939-03-03
'n Partijtje poker - Vroolijk Tooneel - 1939-07-08
De spooktrein - Het Tooneel - 1940-08-31
Het huis der gebroken harten - Toneelgroep Studio - 1940-10-25
Maria boodschap - Toneelgroep Studio - 1941-02-20
Het Chineesche Landhuis - Toneelgroep Studio - 1941-03-28
Van den Vos Reinaerde - Toneelgroep Studio - 1941-04-12
Rimboe (Blanke Ballast) - Gelegenheidscombinaties - 1941-07-11
De getemde feeks - Toneelgroep Studio - 1941-09-27
De gelaarsde kat - Nederlandsch Jeugdtooneel o.l.v. R. Beyer en R. Geraerds - 1941-12-20
Heil van het rampjaar - Toneelgroep 5 mei 1945 - 1945-06-06
Bataafsche dageraad - Toneelgroep 5 mei 1945 - 1945-06-06
Leidens ontzet - Toneelgroep 5 mei 1945 - 1945-06-06
Een midzomernachtdroom - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1945-11-09
Gijsbreght van Aemstel - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-01-01
Maria Boodschap - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-06-21
Vechtend volk - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1946-09-17
Erfenisjagers - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1946-10-19
Schuld en boete - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1947-03-23
Britannicus - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1947-05-02
De spooktrein - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1947-05-24
Havenkwartier - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1947-11-15
Moeders en zonen - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1948-04-09
Terugkeer - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1948-05-15
Lentewolken - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1948-09-30
Rasmus de wonderdokter - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1948-10-23
Die in het stof woont - Nederlands Volkstoneel - 1949-03-11 Waakt op
Waakt op, die in het stof woont - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1949-03-11
Het leven kan beter - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1949-09-10
Ik ben hier eerder geweest - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1950-02-02
Twee edellieden van Verona - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1950-06-03
Toen wij trouwden - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1950-09-15
Maria Stuart - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1951-01-22
De wereld heeft geen wachtkamer - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1951-09-01
Het millioen - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1951-11-08
Het woord - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1951-12-27
De heldin - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1952-02-12
Nog een spelletje? - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1952-10-25
Het huis van de Saltimbanks - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1953-01-17
School der dapperen - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1953-03-15
De hof der olijven - Stichting Het Nederlands Volkstoneel - 1953-06-10
Wat is de waarheid? - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1953-09-02
De dominee van Urk - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1954-03-20
De duivel kwam uit Dublin - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1954-09-16
Mensen-materiaal - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1954-10-23
De kaarten zijn gedeeld - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1954-12-17
Angst - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1955-02-05
De kroongetuige - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1955-04-02
Mijnheer Gillie - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1955-09-14
Tobias en de engel - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1955-11-20
Pas op - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1956-01-19 Zeeman
Zeeman, pas op - Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging - 1956-01-19
Moederdag - Nieuw Nederlands Toneelgezelschap - 1956-09-14
Zeeman, pas op - Nieuw Nederlands Toneelgezelschap - 1956-10-12
Het uur U - Nieuw Nederlands Toneelgezelschap - 1957-04-13
Mevrouw Warrens bedrijf - Nieuw Nederlands Toneelgezelschap - 1957-09-20
Die zomer aan zee - Ensemble - 1958-12-04
De getemde feeks - Ensemble - 1959-01-03
De Kaukasische krijtkring - Holland Festival - 1961-06-15
Meneer Topaze - Toneelgroep Theater - 1961-09-16
De weerstaanbare opkomst van Arturo Ui - Toneelgroep Theater - 1961-11-25
De advocaat van de duivel - Toneelgroep Theater - 1962-03-17
Koningin Elizabeth - Toneelgroep Theater - 1963-01-01
Oh, hé - de lucht valt naar benee - Toneelgroep Theater - 1963-09-14
Hé - de lucht valt naar benee - Toneelgroep Theater - 1963-09-14 Oh
Vuile handen - Toneelgroep Centrum - 1965-09-04
Liefde's loze les - Toneelgroep Centrum - 1966-03-12
De draak - Toneelgroep Centrum - 1966-09-10
Rechtspraak - Toneelgroep Centrum - 1966-10-28
De reis om de wereld in 80 dagen - Toneelgroep Centrum - 1967-01-01
Joker - Toneelgroep Centrum - 1968-11-15
Adrianus VII - Toneelgroep Centrum - 1969-01-01
Ajax-Feyenoord - Toneelgroep Centrum - 1969-03-07
Je weet 't nooit - Haagse Comedie - 1970-05-02
Carmen - De Nederlandse Operastichting - 1979-01-19
Wie z'n leven is het nou eigenlijk? - Accolade Productions BV - 1980-12-18
… overige resultaten

Bronnen