Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Albert van Dalsum.jpg


Foto: Henri van Berssenbrugge. Collectie TIN

Logo eenlevenlangtheater2.png
NaamAlbert van Dalsum
Volledige naamAlbertus Wilhelmus van Dalsum
Geboortedatum4 januari 1889
Geboorteplaats Nieuwer-Amstel
Overlijdensdatum25 oktober 1971
Overlijdensplaats Eenigenburg
BeroepActeur, Regisseur, Decorontwerper
DisciplineToneel
IMDb-profiel0198224
VIAF-profiel75045363
RKD-profiel19783
 Website

Een Leven Lang Theater: Albert van Dalsum

Jeugdfoto Albert van Dalsum

Een Leven Lang Theater: Albert van Dalsum

Rechts Albert van Dalsum als de engel Gabriël in de productie van 1909. Fotograaf onbekend. Collectie Theater Instituut Nederland.
Albert van Dalsum werd in 1889 in Nieuwer-Amstel (het huidige Amstelveen) in Noord-Holland geboren. Zijn moeder stierf in het jaar van zijn geboorte, zijn vader verdween al snel naar Indië. Hij werd opgevoed door zijn opa en oma en na hun overlijden door vier vrijgezelle tantes. Op de HBS werd hij, door toedoen van zijn klasgenoten Cor Ruys en Adolf Bouwmeester, door het toneel gegrepen.

Samen speelden ze de melodrama's die door een andere klasgenoot geschreven werden. Hoewel hij zich na de HBS graag verder zou hebben ontwikkeld als acteur, zagen zijn tantes een toneelloopbaan niet zitten. Er werd een baan als klerk bij de Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij geregeld. 's Avonds nam Van Dalsum, met instemming van de vier tantes, acteerlessen bij Jan C. de Vos sr.. Terwijl hij nog als klerk werkte, organiseerde zijn leraar twee rollen voor hem in het seizoen van 1908/1909 bij het Hollandsch Tooneelgezelschap Van Lier (de rol van schipper in Janus Tulp) en de Amsterdamsche Vondel Vereeniging (de rol van Lucifer in het gelijknamige stuk van Vondel).

De Vos herkende het warmbloedige talent van Van Dalsum en beval hem aan bij Willem Royaards (1867-1929). Deze bood Van Dalsum een engagement aan en liet hem als professioneel acteur debuteren in Adam in Ballingschap, dat op 2 september 1908 in première ging. Hij speelde de aartsengelen Gabriël en Uriël, maar twee jaar later al speelde hij Adam zelf.

Van Dalsum leerde veel van Royaards, en daarna ook van Eduard Verkade (1878-1961), de grote toneelvernieuwers van de beginjaren van de twintigste eeuw. Van Dalsum nam in de decennia daarna de fakkel van hen over. Hij had zich van acteur ook tot regisseur en toneelleider ontwikkeld, ontwierp regelmatig de (expressionistische) decors van voorstellingen, richtte diverse gezelschappen op, schreef artikelen en hield lezingen over hoe het volgens hem verder moest met het toneel in Nederland.

Albert van Dalsum als de beul in De beul, Amsterdamsche Tooneelvereeniging 1935. Foto: Kurt Kahle.
Ook gaf hij les aan de Amsterdamse Toneelschool. Hij werd gegrepen door het expressionisme en vond in acteur/regisseur August Defresne een gelijkgestemde. Het toneel was geen plaats van schoonheid of verbeelding van ideeën, maar een plaats waar de waarheid getoond moest worden. De Eerste Wereldoorlog en de dreiging van een tweede hadden de maatschappij doen veranderen, en het toneel moest daarbinnen een eigen plaats krijgen.

Op het toneel zocht hij "de polsslag van het leven", geen romantiek of naturalisme. Het meest sprekende voorbeeld van deze visie was het in 1935 ten tonele brengen van De beul van Pär Lagerkvist, om daarmee het publiek te waarschuwen voor het dreigende gevaar van het fascisme. Na de première op 9 november werd in de media veel geschreven over het antifascistische stuk, door voor- en tegenstanders. De Telegraaf gooide olie op het vuur in de berichtgeving en leden van de NSB verstoorden de voorstelling op 1 december 1935 door met stinkbommen en projectielen te gooien. De voorstelling eindigde in chaos.

Na een jarenlang samenzijn met Sara Heyblom trouwde hij in 1930 met Do van Hoogland. Tijdens de oorlog weigerde hij lid te worden van de Duitse Kultuurkamer. Zijn vrouw en hij doken onder op verschillende plaatsen in Zuid-Limburg en Brabant. Op 6 maart 1943 werd hun zoon Jean Paul geboren.

Van Dalsum bleef echter spelen en zette zijn voorstellingen en voordrachten voort tussen de schuifdeuren. Met Limburgse amateurspelers studeerde hij Vondels Lucifer in. Direct na de bevrijding was hij één van de oprichters van het Amsterdams-Rotterdams Toneel, afgekort als START.

Als een gedreven en strijdbare toneelleeuw speelde en regisseerde Van Dalsum de schrijvers van zijn tijd en schilderde hij zijn eigen expressionistische decors. Maar daarnaast bleven de klassieken een belangrijk deel van zijn repertoire bepalen en toonde hij veelvuldig zijn liefde voor Shakespeare. Koning Lear was zijn favoriet en in deze rol nam hij in 1964 afscheid van een 55-jarige toneelcarrière.

De bevrijding in Uden, 19 september 1944.
Een groot gedeelte van de vrijgekomen tijd besteedde hij aan schilderen en reizen, onder andere met zijn vrouw op de motor naar Spanje, hij nam tekenles en vervulde een aantal rollen op televisie. Ook bleef hij het theater bezoeken en zo nu en dan speelde hij nog zelf een rol. Vier maanden voor zijn overlijden trad hij op in zijn laatste rol als 'De doot' in Elckerlyc in de Grote Kerk te Delft. Het was hetzelfde middeleeuwse stuk als waarin hij in 1909, het eerste jaar van zijn professionele toneelcarrière, de rol van 'Cracht' had gespeeld.

Op 25 oktober 1971 overleed Albert van Dalsum in zijn woonplaats Eenigenburg. Hij ligt begraven in Tuitjenhorn, waar op 19 maart 2008 in museum Historisch Harenkarspel een koperen buste van één van Nederlands grootste toneelreuzen werd onthuld. De buste staat in een parkje op zo'n honderd meter van zijn graf.

Via het menu bovenaan de pagina vindt u een zo volledig mogelijk overzicht van het leven en de carrière van Albert van Dalsum.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een link naar een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gegaan en waarin hij is opgetreden, alsmede naar zijn overige bijdragen aan voorstellingen, voor zover geregistreerd in de Productiedatabase.

 
Adam in ballingschap - N.V. Het Tooneel - 1908-09-02
De barbier uit Sevilla - N.V. Het Tooneel - 1910-02-28
Trilby - N.V. Het Tooneel - 1910-12-25
De gordel van Hippolyta - N.V. Het Tooneel - 1911-03-17
De opstandelingen - Gelegenheidscombinaties - 1911-03-26
De opvlamming - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1912-05-08
De vijf frankforters - N.V. Het Tooneel - 1912-09-22
't Café'tje - N.V. Het Tooneel - 1912-09-26
Gijsbreght van Aemstel - N.V. Het Tooneel - 1912-12-24
De student thuis - N.V. Het Tooneel - 1913-04-13
Arsène Lupin - N.V. Het Tooneel - 1913-09-19
Mijlpalen - N.V. Het Tooneel - 1913-11-03
Marguerite Gauthier - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-08-02
De derde man - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-08-20
Jeanne Doré - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-08-27
De koopman van Venetië - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-11-25
Pro Domo - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-12-26
De opvlamming (La flambée) - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-02-25
De gulden riddertijd (When knights were bold) - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-03-27
De pastoor van Neuvillette - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-04-21
Een faillisement - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-08-07
Hooge politiek - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-09-15
Genadebrood - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-10-27
Mensch en oppermensch - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-12-11
De blinde muur - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-02-12
De onbekende vrouw - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-03-04
De verheerlijckte schoenlappers of- de gecroonde leerse - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-08-08
Caezar en Cleopatra - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-09-16
Het lied van alle tijden - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-12-09
De wilde eend - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-02-24
De candidatuur van Bommel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-04-28
Armoede - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-05-12
Joseph in Dothan - Openluchtspelen - 1917-07-12
Triplepatte - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-08-08
De dienstkecht in het huis - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-09-16
De vroolijke vrouwtjes van Windsor - N.V. Het Tooneel - 1917-09-18
Goethe's Faust - N.V. Het Tooneel - 1918-03-30
Faust - N.V. Het Tooneel - 1918-03-30
Jeanne d'Arc, de maagd van Orleans - N.V. Het Groot Tooneel - 1918-07-07
Helden - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1919-08-21
Hamlet - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1919-11-29
Een huwelijk onder Lodewijk XV - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1920-02-21
Julius Caesar - N.V. Het Rotterdamsch Tooneel - 1920-09-02
Tartuffe - NV Het Rotterdamsch Tooneel (1916-1923) - 1921-04-06
't Mosterdzaadje - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-09-03
Waarom trouwen? - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-09-17
Een nacht in een herberg (A night at an inn) - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-10-29
De gele mantel - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-11-26
Vrouwe Emer's groote strijd - Gelegenheidscombinaties - 1922-04-02
Hamlet - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1922-04-29
De vertraagde film - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1922-12-09
Een blijspel vol verwarring - Vereenigd Tooneel - 1923-01-25
Een Mirakelspel van Onze Lieve Vrouwe - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1923-02-13
Hamlet - Vereenigd Tooneel - 1924-09-07
De dienstnecht in het huis - Vereenigd Tooneel - 1924-09-19
De gele mantel - Vereenigd Tooneel - 1924-10-04
Het ontoegankelijk licht - Vereenigd Tooneel - 1924-11-08
Vrouwe Emer - Vereenigd Tooneel - 1924-11-08
Saint Joanne - Vereenigd Tooneel - 1924-12-20
Gysbrecht van Aemstel - Vereenigd Tooneel - 1925-01-01
De woonschuit - Vereenigd Tooneel - 1925-02-09
Bouwmeester Solness - Vereenigd Tooneel - 1925-02-22
Macbeth - Vereenigd Tooneel - 1925-07-01
Romeo en Julia - Vereenigd Tooneel - 1925-07-18
Adam in ballingschap - Vereenigd Tooneel - 1925-08-08
Alles komt terecht - Vereenigd Tooneel - 1925-11-07
Een van ons - Vereenigd Tooneel - 1926-01-16
Julius Caesar - Vereenigd Tooneel - 1926-04-03
Lanseloet van Denemarken - Vereenigd Tooneel - 1926-08-14
Valsche bankbiljetten - Vereenigd Tooneel - 1926-08-28
De dienstknecht in het huis - Vereenigd Tooneel - 1926-10-03
De vertraagde film - Vereenigd Tooneel - 1926-10-06
Genesius (de toneelspeler en de genade) - Vereenigd Tooneel - 1926-12-18
De blauwe vogel van het geluk - Vereenigd Tooneel - 1927-05-21
Het Chineesche landhuis - Vereenigd Tooneel - 1927-08-06
Het adelaarsjong - Vereenigd Tooneel - 1928-02-04
Gas I - Vereenigd Tooneel - 1928-03-04
Regen - Vereenigd Tooneel - 1928-05-05
Voorstad - Vereenigd Tooneel - 1928-12-15
De vlucht (Escape) - Vereenigd Tooneel - 1929-01-26
… overige resultaten

Decorontwerpen

In de Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (Stichting TiN) bevinden zich meer dan 40 decorontwerpen van Albert van Dalsum.

Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935. Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935.

Jubilea en onderscheidingen

Jubilea: 16 maart 1935 als Othello in het gelijknamige stuk van Shakespeare (25 jaar), 29 oktober 1949 als Thomas Becket in De moord in de kathedraal van T.S. Eliot (40 jaar) en 9 december 1959 als Saul in Saul's dood van Abel Herzberg (50 jaar). Bij die laatste gelegenheid werd hem de Albert van Dalsumring overhandigd, die hij in 1964 uitreikte aan Paul Steenbergen en na Ko van Dijk sinds 1978 toebehoort aan Peter Oosthoek. Van Dalsum werd voorts benoemd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau en Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, hij kreeg de Joost van den Vondelprijs van de Westfaalse Wilhelm Universität te Münster (1963) en de nominatie "beste mannelijke bijrol"voor zijn aandeel in "Biedermann en de brandstichters" (1959/60). Eind 1983 verscheen een door Jan Plekker samengestelde theaterdocumentaire over het werk van Dalsum, getiteld Albert van Dalsum, man van het toneel.

Trivia

  • Van Dalsum huwde tweemaal. Het eerste huwelijk (1910) met Sophia Wilhelmina Jacoba de Nijs eindigde in 1928 in een scheiding. Twee jaar later huwde hij met Isidora Frederika Mogendorff (actrice en danseres, artiestennaam Do Mogendorff). Uit dit huwelijk werd een zoon geboren.
  • Na zijn actieve periode aan het toneel kon hij zich meer toeleggen op het schilderen. Zijn werk, voornamelijk landschappen en stillevens, ontsteeg het niveau van de hobbyist. Hij heeft in de jaren 1965 tot 1970 regelmatig geëxposeerd in onder andere Den Haag, Amstelveen en Amsterdam.
  • In Arnhem, Den Haag, Hengelo en Utrecht is een straat naar Albert van Dalsum genoemd.

Externe Links

Bronnen

  • Wikipedia
  • Acteurs- en Kleinkunstenaars-Lexicon van Piet Hein Honig, 1984
  • Productiedatabase
  • De Volkskrant, Willem Ellenbroek, 15 april 1998
  • Plekker, Jan.Albert van Dalsum, man van het toneel. Zutphen 1983
  • Facetten van vijftig jaar Nederlands Toneel 1920-1970, Amsterdam 1970