Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Biografie

Albert van Dalsum (1889 - 1971) was een Nederlandse acteur, regisseur, decorontwerper, toneelleider en kunstschilder. Hij groeide op in Amsterdam, waar hij op de 3-jarige HBS al toneel speelde met Adolf Bouwmeester en Cor Ruys. Hij kreeg na zijn schooljaren een baan bij de Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij, maar bleef zich met toneel bezighouden. Jan C. de Vos sr. bracht hem de kneepjes van het vak bij en bereidde hem voor op zijn debuut in 1908/09 bij het gezelschap van de gebroeders Van Lier.

Per augustus 1909 zegde hij zijn baan op en werd hij beroepsacteur bij Willem Royaards, terwijl hij ook optrad als declamator. Hij speelde vrijwel direct leidende rollen en groeide uit tot één van onze groten. Als toneelleider én regisseur met een expressionistische stijl was hij betrokken bij de volgende gezelschappen: het Groot Tooneel (1918/19 met Gerard Arbous, Coen Hissink, Charles Gilhuys en Jacques Sluyters jr.), het Oost-Nederlandsch Tooneel (1929/30 met dr Wijnand Frans), het Amsterdamsch Tooneel (1930/31 met Eduard Verkade), Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932/38 met August Defresne), Zomerspelen 1939 (1938/39 met August Defresne), het Nederlandsch Tooneel (1938/40 met August Defresne en Cor van der Lugt Melsert), Studio (1940/42 met Paul Storm), START (1945/47 met August Defresne) en het Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) (1947/ 53 met August Defresne en Jo Sternheim).

Behalve bij deze gezelschappen regisseerde hij in de loop der jaren bij de Hagespelers in het Voorhout, het Vereenigd Tooneel, het Groot-Nederlandsch Tooneel, de Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) van Saalborn en Verbeek, het Rotterdams Toneel, de Haagse Comedie, de Nederlandse Comedie, toneelgroep Theater en tal van studenten- en amateurtoneelverenigingen. In de oorlog weigerde Van Dalsum lid te worden van de Kultuurkamer (1942-1945). Hij en zijn vrouw vonden onderduikadressen in Brabant en Limburg. Niettemin bleef hij zo goed en zo kwaad als het ging acteren tussen de schuifdeuren voor huiskamergezelschappen. Daarnaast hield hij zich in Limburg bezig met amateurtoneel in hield hij voordrachten.

Albert van Dalsum was in 1919/20 en 1928/29 leraar aan de toneelschool en maakte ook naam als decorontwerper. Na een jarenlang samenzijn met Sara Heyblom trouwde hij in 1930 met Do van Hoogland.

Albert van Dalsum als de beurl in De beul, Amsterdamsche Tooneelvereeniging 1935. Foto: Kurt Kahle.
Naast het acteren regisseerde Van Dalsum ook een aantal toneelstukken. Een van de meest spraakmakende was De Beul van Pär Lagerkvist, dat algemeen werd opgevat als gericht tegen het fascisme. Na stemmingmakende berichtgeving in De Telegraaf ontstond een rellerige atmosfeer, waarbij op 1 december 1935 de voorstelling met rook- en stinkbommen verstoord werd door een honderdtal leden van de Nationaal-Socialistische Beweging.

In die periode was Van Dalsum een van de bezoekers van de salon van de Zwolse advocaat Harro Bouman en zijn vrouw Carina,waar hij bevriend raakte met Adriaan Roland Holst, Vasalis, J.C. Bloem, Titus Leeser en andere kunstenaars. In 1939 speelde hij in de film Boefje naar het boek van M.J. Brusse.

Als regisseur was hij verbonden aan het stuk Vrij Volk, dat na de oorlog in de Stadsschouwburg Amsterdam werd opgevoerd door theatermakers die hadden geweigerd te spelen in de Tweede Wereldoorlog.[1]

Op 25 oktober 1971 overleed Albert van Dalsum in zijn woonplaats Eenigenburg. Hij ligt begraven in Tuitjenhorn, waar op 19 maart 2008 in museum Historisch Harenkarspel een koperen buste van één van Nederlands grootste toneelreuzen werd onthuld. De buste staat in een parkje op zo'n honderd meter van zijn graf.

In Arnhem, Den Haag, Hengelo en Utrecht is een straat naar Albert van Dalsum genoemd.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een link naar een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gegaan en waarin hij is opgetreden, alsmede naar zijn overige bijdragen aan voorstellingen, voor zover geregistreerd in de Productiedatabase.

 
Adam in ballingschap - N.V. Het Tooneel - 1908-09-02
De barbier uit Sevilla - N.V. Het Tooneel - 1910-02-28
De gordel van Hippolyta - N.V. Het Tooneel - 1911-03-17
De opvlamming - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1912-05-08
't Café'tje - N.V. Het Tooneel - 1912-09-26
Arsène Lupin - N.V. Het Tooneel - 1913-09-19
Mijlpalen - N.V. Het Tooneel - 1913-11-04
De derde man - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-08-20
Pro Domo - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-12-28
De gulden riddertijd (When knights were bold) - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-03-27
Een faillisement - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-08-07
Mensch en oppermensch - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-12-11
De blinde muur - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-02-12
De onbekende vrouw - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-03-04
Caezar en Cleopatra - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-09-16
De candidatuur van Bommel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-04-28
Armoede - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-05-12
De dienstkecht in het huis - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1917-09-16
Faust - N.V. Het Tooneel - 1918-03-30
Helden - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1919-08-21
Hamlet - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1919-11-29
Een huwelijk onder Lodewijk XV - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1920-02-21
't Mosterdzaadje - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-09-03
Een nacht in een herberg (A night at an inn) - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-10-29
De gele mantel - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1921-11-26
Hamlet - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1922-04-29
Een blijspel vol verwarring - Vereenigd Tooneel - 1923-01-25
De vertraagde film - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1923-02-08
Een Mirakelspel van Onze Lieve Vrouwe - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1923-02-13
Hamlet - Vereenigd Tooneel - 1924-09-07
De dienstnecht in het huis - Vereenigd Tooneel - 1924-09-19
De gele mantel - Vereenigd Tooneel - 1924-10-04
Saint Joanne - Vereenigd Tooneel - 1924-12-20
Bouwmeester Solness - Vereenigd Tooneel - 1925-02-22
Romeo en Julia - Vereenigd Tooneel - 1925-07-18
Adam in ballingschap - Vereenigd Tooneel - 1925-08-08
Alles komt terecht - Vereenigd Tooneel - 1925-11-07
Een van ons - Vereenigd Tooneel - 1926-01-16
De dienstknecht in het huis - Vereenigd Tooneel - 1926-10-03
De vertraagde film - Vereenigd Tooneel - 1926-10-24
Genesius (de toneelspeler en de genade) - Vereenigd Tooneel - 1926-12-18
De blauwe vogel van het geluk - Vereenigd Tooneel - 1927-05-21
Het adelaarsjong - Vereenigd Tooneel - 1928-02-04
Voorstad - Vereenigd Tooneel - 1928-12-15
De comedie van het geluk - Oost-Nederlandsch Tooneel - 1929-09-25
De drie stuivers opera (Drei Groschen Oper) - Oost-Nederlandsch Tooneel - 1929-10-02
De comedie van het geluk - N.V. Het Amsterdamsch Tooneel - 1930-09-14
De affaire Dreyfus - N.V. Het Amsterdamsch Tooneel - 1930-10-18
Het adelaarsjong - N.V. Het Amsterdamsch Tooneel - 1931-01-06
Cagliostro - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-03-06
Misdadigers - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-09-19
Süss, de jood - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-12-24
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1932-01-01
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel - 1932-01-01
Het geheim van de idioot - Gelegenheidscombinaties - 1932-02-27
Blanco Posnet's ware gedaante - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1932-09-01
De comedie van het geluk - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1932-09-10
De affaire Dreyfus - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1932-10-18
De reis van Noach op de wateren - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1932-10-23
Circus Knie - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1933-01-28
Eindexamen - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1933-03-25
De drie stuivers-opera - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1933-05-05
Mariken van Nieumeghen - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1933-08-04
Phaea - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1933-12-09
Gijsbreght van Aemstel - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1934-01-01
De drie appelboomen - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1934-02-17
De roman van John Loving - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1934-11-09
De B21 vliegt om de wereld - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1935-02-22
Othello - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1935-03-16
Elektra - Wagnervereeniging - 1935-05-04
De geborduurde bal (Lady Precious Stream) - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1935-09-14
Elektra - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1935-10-05
De beul - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1935-11-10
Macbeth - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1937-02-20
Artisteningang - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1937-05-15
Don Carlos - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1938-11-05
Lieve menschen - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1939-09-16
De zaak des konings - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-02-20
Het spel van liefde en dood - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-03-09
Adam in ballingschap - Artistieke Werkgemeenschap Het Nederlandsch Tooneellyceum - 1940-08-03
… overige resultaten

Decorontwerpen

In de Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (Stichting TiN) bevinden zich meer dan 40 decorontwerpen van Albert van Dalsum.

Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935. Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935.

Jubilea en onderscheidingen

Jubilea: 16 maart 1935 als Othello in het gelijknamige stuk van Shakespeare (25 jaar), 29 oktober 1949 als Thomas Becket in De moord in de kathedraal van T.S. Eliot (40 jaar) en 9 december 1959 als Saul in Saul's dood van Abel Herzberg (50 jaar). Bij die laatste gelegenheid werd hem de Albert van Dalsumring overhandigd, die hij in 1964 uitreikte aan Paul Steenbergen en na Ko van Dijk sinds 1978 toebehoort aan Peter Oosthoek. Van Dalsum werd voorts benoemd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau en Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, hij kreeg de Joost van den Vondelprijs van de Westfaalse Wilhelm Universität te Münster (1963) en de nominatie "beste mannelijke bijrol"voor zijn aandeel in "Biedermann en de brandstichters" (1959/60). Eind 1983 verscheen een door Jan Plekker samengestelde theaterdocumentaire over het werk van Dalsum, getiteld Albert van Dalsum, man van het toneel.

Trivia

  • Van Dalsum huwde tweemaal. Het eerste huwelijk (1910) met Sophia Wilhelmina Jacoba de Nijs eindigde in 1928 in een scheiding. Twee jaar later huwde hij met Isidora Frederika Mogendorff (actrice en danseres, artiestennaam Do Mogendorff). Uit dit huwelijk werd een zoon geboren.
  • Na zijn actieve periode aan het toneel kon hij zich meer toeleggen op het schilderen. Zijn werk, voornamelijk landschappen en stillevens, ontsteeg het niveau van de hobbyist. Hij heeft in de jaren 1965 tot 1970 regelmatig geëxposeerd in onder andere Den Haag, Amstelveen en Amsterdam.

Externe Links

Bronnen

  1. "Theater in de oorlog" Vrij Nederland, 21 augustus 1993 (p.49)