De TheaterEncyclopedie is vernieuwd!

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Biografie

Albert van Dalsum (1889 - 1971) was een Nederlandse acteur, regisseur, decorontwerper, toneelleider en kunstschilder. Hij groeide op in Amsterdam, waar hij op de 3-jarige HBS al toneel speelde met Adolf Bouwmeester en Cor Ruys. Hij kreeg na zijn schooljaren een baan bij de Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij, maar bleef zich met toneel bezighouden. Jan C. de Vos sr. bracht hem de kneepjes van het vak bij en bereidde hem voor op zijn debuut in 1908/09 bij het gezelschap van de gebroeders Van Lier.

Per augustus 1909 zegde hij zijn baan op en werd hij beroepsacteur bij Willem Royaards, terwijl hij ook optrad als declamator. Hij speelde vrijwel direct leidende rollen en groeide uit tot één van onze groten. Als toneelleider én regisseur met een expressionistische stijl was hij betrokken bij de volgende gezelschappen: het Groot Tooneel (1918/19 met Gerard Arbous, Coen Hissink, Charles Gilhuys en Jacques Sluyters jr.), het Oost-Nederlandsch Tooneel (1929/30 met dr Wijnand Frans), het Amsterdamsch Tooneel (1930/31 met Eduard Verkade), Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932/38 met August Defresne), Zomerspelen 1939 (1938/39 met August Defresne), het Nederlandsch Tooneel (1938/40 met August Defresne en Cor van der Lugt Melsert), Studio (1940/42 met Paul Storm), START (1945/47 met August Defresne) en het Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) (1947/ 53 met August Defresne en Jo Sternheim).

Behalve bij deze gezelschappen regisseerde hij in de loop der jaren bij de Hagespelers in het Voorhout, het Vereenigd Tooneel, het Groot-Nederlandsch Tooneel, de Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) van Saalborn en Verbeek, het Rotterdams Toneel, de Haagse Comedie, de Nederlandse Comedie, toneelgroep Theater en tal van studenten- en amateurtoneelverenigingen. In de oorlog weigerde Van Dalsum lid te worden van de Kultuurkamer (1942-1945). Hij en zijn vrouw vonden onderduikadressen in Brabant en Limburg. Niettemin bleef hij zo goed en zo kwaad als het ging acteren tussen de schuifdeuren voor huiskamergezelschappen. Daarnaast hield hij zich in Limburg bezig met amateurtoneel in hield hij voordrachten.

Albert van Dalsum was in 1919/20 en 1928/29 leraar aan de toneelschool en maakte ook naam als decorontwerper. Na een jarenlang samenzijn met Sara Heyblom trouwde hij in 1930 met Do van Hoogland.

Albert van Dalsum als de beurl in De beul, Amsterdamsche Tooneelvereeniging 1935. Foto: Kurt Kahle.
Naast het acteren regisseerde Van Dalsum ook een aantal toneelstukken. Een van de meest spraakmakende was De Beul van Pär Lagerkvist, dat algemeen werd opgevat als gericht tegen het fascisme. Na stemmingmakende berichtgeving in De Telegraaf ontstond een rellerige atmosfeer, waarbij op 1 december 1935 de voorstelling met rook- en stinkbommen verstoord werd door een honderdtal leden van de Nationaal-Socialistische Beweging.

In die periode was Van Dalsum een van de bezoekers van de salon van de Zwolse advocaat Harro Bouman en zijn vrouw Carina,waar hij bevriend raakte met Adriaan Roland Holst, Vasalis, J.C. Bloem, Titus Leeser en andere kunstenaars. In 1939 speelde hij in de film Boefje naar het boek van M.J. Brusse.

Op 25 oktober 1971 overleed Albert van Dalsum in zijn woonplaats Eenigenburg. Hij ligt begraven in Tuitjenhorn, waar op 19 maart 2008 in museum Historisch Harenkarspel een koperen buste van één van Nederlands grootste toneelreuzen werd onthuld. De buste staat in een parkje op zo'n honderd meter van zijn graf.

In Arnhem, Den Haag, Hengelo en Utrecht is een straat naar Albert van Dalsum genoemd.

Decorontwerpen

In de Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (Stichting TiN) bevinden zich meer dan 40 decorontwerpen van Albert van Dalsum.

Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935. Decorontwerp door Albert van Dalsum voor Cagliostro, 1935.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gegaan en waarin hij is opgetreden, alsmede zijn overige bijdragen aan voorstellingen, voorzover geregistreerd in de Productiedatabase.

 
Mensch en oppermensch - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1915-12-11
De onbekende vrouw - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1916-03-04
Hamlet - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1919-11-29
De gele mantel - N.V. Mij. voor Tooneelvoorst. De Haghespelers (1921-1924) - 1922-07-18
Saint Joanne - Vereenigd Tooneel - 1924-12-20
Romeo en Julia - Vereenigd Tooneel - 1925-07-18
Alles komt terecht - Vereenigd Tooneel - 1925-11-07
Een van ons - Vereenigd Tooneel - 1926-01-16
De vertraagde film - Vereenigd Tooneel - 1926-10-24
Genesius (de toneelspeler en de genade) - Vereenigd Tooneel - 1926-12-18
Voorstad - Vereenigd Tooneel - 1928-12-15
De comedie van het geluk - Oost-Nederlandsch Tooneel - 1929-09-25
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-01-01
Cagliostro - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-03-06
Süss, de jood - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-12-24
Circus Knie - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1933-01-28
Gijsbreght van Aemstel - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1934-01-01
De roman van John Loving - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1934-11-09
Othello - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1935-03-16
De beul - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1935-11-10
Macbeth - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1937-02-20
Artisteningang - N.V. (1932-1938) Amsterdamsche Tooneelvereeniging - 1937-05-10
Don Carlos - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1938-11-05
Lieve menschen - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1939-09-16
De zaak des konings - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-02-01
De zaak des konings - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-02-20
Het spel van liefde en dood - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-03-09
Adam in ballingschap - Artistieke Werkgemeenschap Het Nederlandsch Tooneellyceum - 1940-08-03
Het huis der gebroken harten - Toneelgroep Studio - 1940-10-25
De sterkste - Toneelgroep Studio - 1940-12-14
Genesius (De tooneelspeler en de genade) - Volksuniversiteit te Groningen - 1941-01-21
Maria boodschap - Toneelgroep Studio - 1941-02-20
Het Chineesche Landhuis - Toneelgroep Studio - 1941-03-28
Van den Vos Reinaerde - Toneelgroep Studio - 1941-04-12
De getemde feeks - Toneelgroep Studio - 1941-09-27
Dokter tegen wil en dank - Toneelgroep Studio - 1941-11-10
Dokter tegen wil en dank - Toneelgroep Studio - 1941-12-22
Eindexamen - Toneelgroep Studio - 1941-12-24
Het heden - Toneelgroep 5 mei 1945 - 1945-06-06
De schending van Lucretia - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1945-11-24
Gijsbreght van Aemstel - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-01-01
Paulus onder de joden - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-04-13
Maria Boodschap - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-06-21
Het witte ros - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1946-09-07
Alkestis - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1947-03-08
School der dapperen - Stichting Amsterdamsch-Rotterdamsch Tooneelgezelschap - 1947-08-21
Paulus onder de joden - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1947-09-10
Richard III - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1947-10-25
De comedie van het geluk - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1948-07-28
Koning Lear - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1948-11-13
Gijsbreght van Aemstel - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1949-01-01
Elisabeth van Engeland - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1949-04-09
De moord in de kathedraal - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1949-10-29
Gijsbreght van Aemstel - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1950-01-01
Mariken van Nieumeghen - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1950-08-05
Dodendans - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1950-11-25
Gijsbreght van Aemstel - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1951-01-01
Julius Caesar - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1951-06-16
Met eervol ontslag - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1951-10-13
Het hart vol sintels - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1951-12-08
Gijsbreght van Aemstel - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1952-01-01
Antigone - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1952-05-05
Gijsbreght van Aemstel - Amsterdams Toneelgezelschap (A.T.G.) - 1953-01-01
De storm - De Haagsche Comedie - 1953-06-17
De vuurproef - De Nederlandse Comedie - 1953-11-21
Don Camillo en de kleine wereld - Toneelgroep Theater - 1954-01-09
Maria Stuart - De Haagsche Comedie - 1954-04-17
Een midzomernachtdroom - De Haagsche Comedie - 1954-10-09
Verdriet door verstand - De Haagsche Comedie - 1955-01-01
Port-Royal - De Haagsche Comedie - 1955-03-05
Er komt geen oorlog met Troje - De Haagsche Comedie - 1955-06-15
Escuriaal - De Haagsche Comedie - 1955-10-22
Het proces om Jezus - De Haagsche Comedie - 1955-11-26
Requiem voor een non - De Haagsche Comedie - 1956-02-11
Rembrandt - De Haagsche Comedie - 1956-06-06
Inherit the Wind - De Haagsche Comedie - 1956-10-13
Souper - Producent onbekend - 1957-01-01
Driekoningenavond - De Haagsche Comedie - 1957-01-01
De zwarte rechter - De Haagsche Comedie - 1957-04-13
De tuinschuur - De Haagsche Comedie - 1957-08-31
… overige resultaten

Jubilea en onderscheidingen

Jubilea: 16 maart 1935 als Othello in het gelijknamige stuk van Shakespeare (25 jaar), 29 oktober 1949 als Thomas Becket in De moord in de kathedraal van T.S. Eliot (40 jaar) en 9 december 1959 als Saul in Saul's dood van Abel Herzberg (50 jaar). Bij die laatste gelegenheid werd hem de Albert van Dalsumring overhandigd, die hij in 1964 uitreikte aan Paul Steenbergen en na Ko van Dijk sinds 1978 toebehoort aan Peter Oosthoek. Van Dalsum werd voorts benoemd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau en Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, hij kreeg de Joost van den Vondelprijs van de Westfaalse Wilhelm Universität te Münster (1963) en de nominatie "beste mannelijke bijrol"voor zijn aandeel in "Biedermann en de brandstichters" (1959/60). Eind 1983 verscheen een door Jan Plekker samengestelde theaterdocumentaire over het werk van Dalsum, getiteld Albert van Dalsum, man van het toneel.

Trivia

  • Van Dalsum huwde tweemaal. Het eerste huwelijk (1910) met Sophia Wilhelmina Jacoba de Nijs eindigde in 1928 in een scheiding. Twee jaar later huwde hij met Isidora Frederika Mogendorff (actrice en danseres, artiestennaam Do Mogendorff). Uit dit huwelijk werd een zoon geboren.
  • Na zijn actieve periode aan het toneel kon hij zich meer toeleggen op het schilderen. Zijn werk, voornamelijk landschappen en stillevens, ontsteeg het niveau van de hobbyist. Hij heeft in de jaren 1965 tot 1970 regelmatig geëxposeerd in onder andere Den Haag, Amstelveen en Amsterdam.

Externe Links

Bronnen