Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Karl Guttmann (1983).jpg


Foto: Marcel Antonisse / Anefo; 1983.

NaamKarl Guttmann
Geboortedatum30 juli 1913
Geboorteplaats Bielitz, Silezië
Overlijdensdatum6 januari 1995
Overlijdensplaats Amsterdam
BeroepRegisseur, Theaterdirecteur, Dramaturg
DisciplineToneel
Externe databases:
IMDb
VIAF

Karl Guttmann (1913-1995) was een Nederlands toneelleider, regisseur, dramaturg acteur en theaterdirecteur van Oostenrijkse afkomst, geboren in Bielitz, in het toenmalige Oostenrijks Silezië, thans Polen. Na het gymnasium studeerde hij in Wenen aan de Hochschule für Welthandel en later aan het Reinhardt Seminar. Hij was Regisseur, dramaturg en theaterdirecteur.

Guttmann debuteerde op 9 mei 1935 in Front Page, onder regie van Otto Preminger. Zijn eerste engagementen waren in Wenen bij het Theater in der Josephstadt en het Stedelijk Theater te Bielitz. In 1936 debuteerde hij als regisseur in Wenen. Na veel omzwervingen in de Tweede Wereldoorlog kwam hij in 1942 in Tel Aviv aan, waar hij een der oprichters van het Teatron Kameri werd (hij was werkzaam als acteur, regisseur, dramaturg en maakte deel uit van de zakelijke leiding), waarvan hij in september 1994 het vijftigjarig jubileum meevierde.

Na zijn huwelijk in 1949 met de Nederlandse toneelschrijfster en journaliste Luisa Treves kwam hij in 1950 naar Nederland en kreeg (als eerste in Nederland) een aanstelling als dramaturg, bij de Haagse Comedie onder directie van Cees Laseur en Paul Steenbergen. Hij bleef er tot 1956 en regisseerde Maria Stuart van Schiller, Er komt geen oorlog om Troje van Giraudoux en Requiem voor een non van Faulkner. In 1957 werd hij tot Nederlander genaturaliseerd. Hij regisseerde Het dagboek van Anne Frank bij Toneelgroep Theater onder directie van Rob de Vries; de Europese première vond plaats op 27 november 1956 in Amsterdam, in aanwezigheid van koningin Juliana. Het stuk kwam onder Guttmanns regie ook tot stand in Wenen, Frankfurt en Keulen.

In die periode deed Guttmann veel regies in het buitenland, met name bij het Theater in der Josefstadt in Wenen, waar hij onder andere "Maria Stuart" en "Don Carlos" van Schiller, Twee op de wip van Gibson en Hendrik IV van Pirandello regisseerde en vele stukken van het moderne repertoire. In 1958 was hij dramatrug bij het Rotterdams Toneel en sinds 1961 directeur van het Ensemble.

De auteur Christopher Fry en de regisseur Karl Guttmann tijdens de repetitie van Cortmantel, 1961. Foto: Maria Austria/MAI.
Na een periode als regisseur-dramaturg bij het Rotterdams Toneel, waar hij onder meer Don Carlos van Schiller regisseerde, werd hij in 1960 artistiek en zakelijk directeur van Zuidelijk Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble. Hij werkte daar acht jaar intensief om op dit vrijwel maagdelijke terrein een eigen toneelcultuur van de grond te krijgen. Met de steun van Wim Bary in Tilburg en Ben Ullings in Eindhoven bleek dit te lukken. Twee nieuwe schouwburgen werden geopend: de schouwburg van Tilburg opende op 1 maart 1961 met de wereldpremière van Cortmantel van Christopher Fry en de schouwburg van Eindhoven op 2 oktober 1964 met Beaumarchais' De bruiloft van Figaro. Ter wille van de vorming van een nieuw publiek werden naast klassieke schrijvers als Shakespeare, Toergenjev en semi-klassieken als Tsjechov, Shaw en Pirandello, veel moderne schrijvers geïntroduceerd: Pinter, Albee, Kipphardt, Raffalt, Leonard en anderen. Guttmann zelf belastte zich met de regie van De huisbewaarder van Pinter, Cortmantel van Fry (dat hij eveneens in het Burgtheater in Wenen regisseerde), De tiende man van Chayefski, De opvolger van Raffalt, Het hartbrekende huis van Shaw, Naar het u lijkt van Shakespeare, Hendrik IV van Pirandello, De markiezin van Arcis van Sternheim, De bruiloft van Figaro van Beaumarchais, Oorlog is zo'n aardig spel van Chilton/Littlewood, De zaak J. Robert Oppenheimer van Kipphardt, De koopman van Venetië van Shakespeare en Pygmalion van Shaw. Daarnaast slaagde hij erin regisseurs van internationale faam aan te trekken: behalve Peter Sjarov voor het Russische repertoire, ook Erwin Axer, Hans Bauer, Ronald Eyre, Angelika Hurwicz, Gilles Léger, Claude Régy en Hilton Edwards. Ensemble verwierf zich mede daardoor Europees aanzien en niveau.

Naast een periode als hoofd van de afdeling Theater van de Hochschule für Musik und Darstellende Kunst in Stuttgart, het optreden als regisseur in Duitsland en zijn spel als acteur in de tv-film Alma Mater van Meichsner en Hädrich werd Guttmann in het seizoen 1971-1972, toen hij, na regies van De prijs van Miller en De eenzame weg van Schnitzler tot directeur in Rotterdam was benoemd, getroffen door een hartaanval. Na enkele jaren van gedwongen nietsdoen richtte hij samen met zijn vrouw Accolade Producties BV op. Hij maakte sindsdien naam als vrije producent van eigentijdse toneelstukken van hoog gehalte: De dag waarop de paus gekidnapt werd van Bethencourt (in 1992 volgde zijn regie van dit stuk in Bielsko-Biala, het vroegere Bielitz), Niet bereikbaar van Gray, Een gelukkige hand van Coburn, Het vege lijf van Saunders, Wie z'n leven is het nou eigenlijk? van Clark, Vader zaliger van Leonard, Rita en de voetreis naar Rome van Russell en Geboren in Blijdorp van Nichols. Naast beide laatste stukken regisseerde Guttmann in 1982 in het Theater in der Josefstadt in Wenen The Lady's Not for Burning van Fry, The Gin Game (Een gelukkige hand) - in Coburns woonplaats in Dallas - en Die Besteigung des Fudschijama van Dschingis Aitmatow in het Schauspielhaus Zürich.

De opvoeringen van Karl Guttmann werden gekenmerkt door een grote loyaliteit aan de schrijver en een diepgravende behandeling van de tekst, waardoor deze steeds zonneklaar werd (men herinnere zich zijn regie van Mooi weer vandaag bij de Haagse Comedie). Hij beschikte over een grote muzikaliteit in zijn behandeling van het dramaturgisch oeuvre en was een behoedzaam begeleider van de acteur, die deze tot echte creatie bracht. Karl Guttmann sprak acht talen, in vijf daarvan heeft hij geacteerd. Professor Karl Guttmann was Ridder in de Orde van Oranje Nassau. Hij is 81 jaar geworden.

  • Dit in memoriam werd geschreven door Luisa Treves. Luisa Treves was de echtgenote van Karl Guttmann. Zij nam het initiatief tot het uitgeven van het Theaterjaarboek. Zij bleef het jaarboek twintig jaargangen verzorgen tot 1970, toen het werd overgenomen door het Nederlands Theater Instituut, later Theater Instituut Nederland.


Karl Guttmann heeft bijgedragen aan 41 productie(s).

Karl Guttmann heeft gewerkt in de volgende functies:


Het gehele overzicht van voorstellingen waaraan Karl Guttmann heeft meegewerkt, voor zover geregistreerd in de Theaterencyclopedie:

NB: Bij de carrièreoverzichten zijn de voorstellingen gekoppeld aan de premièredatum. Het kan echter voorkomen dat personen niet aan de première meewerkten, maar pas later bij de voorstelling betrokken raakten.

Curriculum Vitae Theatrum
Productie Functie Producent Seizoen Premièredatum In regie van
Maria Stuart Regie De Haagsche Comedie 1953/1954 17 april 1954 Karl Guttmann
Er komt geen oorlog met Troje Regie De Haagsche Comedie 1954/1955 15 juni 1955 Karl Guttmann
Requiem voor een non Regie De Haagsche Comedie 1955/1956 11 februari 1956 Karl Guttmann
Het dagboek van Anne Frank Regie Toneelgroep Theater 1956/1957 27 november 1956 Karl Guttmann
Het bloedrood café Regie Comité Het Nederlandse Stuk 1956/1957 14 juli 1957 Karl Guttmann
Het vrouwenhuis Regie Stichting Rotterdams Toneel 1957/1958 21 december 1957 Karl Guttmann
Twee op de wip Regie Stichting Rotterdams Toneel 1958/1959 3 juni 1959 Karl Guttmann
Don Carlos Regie Stichting Rotterdams Toneel 1959/1960 10 november 1959 Karl Guttmann
De huisbewaarder Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1960/1961 20 oktober 1960 Karl Guttmann
Cortmantel Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1960/1961 1 maart 1961 Karl Guttmann
De tiende man Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1961/1962 23 september 1961 Karl Guttmann
Het hartbrekende huis Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1961/1962 11 februari 1962 Karl Guttmann
Naar het u lijkt Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1962/1963 14 september 1962 Karl Guttmann
Hendrik IV Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1962/1963 10 maart 1963 Karl Guttmann
De opvolger Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1963/1964 13 september 1963 Karl Guttmann
De markiezin van Arcis Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1963/1964 18 oktober 1963 Karl Guttmann
De bruiloft van Figaro Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1964/1965 2 oktober 1964 Karl Guttmann
Oorlog is zo'n aardig spel Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1964/1965 1 januari 1965 Karl Guttmann
De zaak J. Robert Oppenheimer Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1965/1966 2 oktober 1965 Karl Guttmann
De koopman van Venetië Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1966/1967 2 oktober 1966 Karl Guttmann
Pygmalion Regie Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1967/1968 9 september 1967 Karl Guttmann
De prijs Regie Stichting Nieuw Rotterdams Toneel 1968/1969 7 september 1968 Karl Guttmann
De eenzame weg Regie Stichting Nieuw Rotterdams Toneel 1969/1970 20 september 1969 Karl Guttmann
De huisbewaarder Regie Stichting Nieuw Rotterdams Toneel 1969/1970 10 januari 1970 Karl Guttmann
Een bruidegom van Marcella Regie Stichting Nieuw Rotterdams Toneel 1969/1970 20 april 1970 Karl Guttmann
Mooi weer vandaag Regie De Haagsche Comedie 1970/1971 23 januari 1971 Karl Guttmann
De greep van de macht Regie Stichting Het Amsterdams Toneel 1971/1972 16 maart 1972 Karl Guttmann
'n Oogje op Amélie Regie Stichting Rotterdams Toneel 1972/1973 7 oktober 1972 Karl Guttmann, Jacques Echantillon
De dag waarop de paus gekidnapt werd Regie Accolade Productions BV 1974/1975 27 september 1974 Karl Guttmann
Niet bereikbaar Regie Accolade Productions BV 1976/1977 14 september 1976 Karl Guttmann
Volgend jaar zelfde tijd Regie Gijsbrecht Produkties BV 1977/1978 13 oktober 1977 Karl Guttmann
Een gelukkige hand Regie Accolade Productions BV 1978/1979 28 september 1978 Karl Guttmann
Het vege lijf Regie Accolade Productions BV 1979/1980 14 februari 1980 Karl Guttmann
Vader zaliger Regie Accolade Productions BV 1980/1981 25 september 1980 Karl Guttmann
Wie z'n leven is het nou eigenlijk? Regie Accolade Productions BV 1980/1981 18 december 1980 Karl Guttmann
Rita en De voetreis naar Rome Regie Accolade Productions BV 1981/1982 7 januari 1982 Karl Guttmann
Geboren in Blijdorp Regie Accolade Productions BV 1982/1983 22 oktober 1982 Karl Guttmann
Memoires van een Benjamin Regie Accolade Productions BV 1984/1985 25 oktober 1984 Karl Guttmann
Benjamin in het leger Regie John van de Rest Theaterprodukties 1986/1987 15 april 1987 Karl Guttmann
Een gelukkige hand Regie Joop van den Ende Toneelprodukties bv 1988/1989 12 oktober 1988 Karl Guttmann
Separation Regie Nederlands Theaterbureau B.V. 1988/1989 6 december 1988 Karl Guttmann
Het vrouwenhuis Vertaling Stichting Rotterdams Toneel 1957/1958 21 december 1957 Karl Guttmann


Bronnen