Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Biografie

Joost van den Vondel (1587 – 1679) was een Nederlands dichter en toneelschrijver. Zijn ouders waren doopsgezind en waren in 1585 de stad Antwerpen ontvlucht. In 1597 vestigden zij zich in Amsterdam. In 1610 trouwde Joost van den Vondel met Mayke de Wolff (Keulen, 1586 - Amsterdam, 15 februari 1635). Hij verdiende zijn brood met zijn kousenhandel in de Warmoesstraat. Zijden kousen kostten in die jaren zestien gulden in de winkel, die hij van zijn vader overgenomen had. Drie van zijn vijf kinderen, onder andere Constantijntje, zalig kijntje (1632-1632) en Saartje, de vreught van de buurt (1625-1633) overleden jong.

Van den Vondel werd lid van de Brabantse rederijkerskamer "Het Wit Lavendel". In 1613 begon hij Latijn te leren om Seneca te kunnen lezen, en later leerde hij Grieks om zijn toneelstuk Palamedes oft vermoorde onnooselheit te kunnen schrijven. De controverse rond Johan van Oldenbarnevelt en prins Maurits was de aanleiding voor Palamedes; met de 'vermoorde onnozelheid' werd Oldenbarnevelt aangeduid, en in de figuur van koning Agamemnon kon prins Maurits worden herkend. Het stuk verscheen in oktober 1625, enkele maanden na het overlijden van Maurits. Palamedes is een scherpe kritiek op de stadhouder, en de auteur moest Amsterdam ontvluchten. Hij verbleef enige tijd in Beverwijk, maar moest toch voor het werk terechtstaan. De forse boete van 300 gulden is mogelijk door schepen Albert Coenraads Burgh betaald, die Van den Vondel het idee van zijn toneelstuk aan de hand had gedaan.

Palamedes was echter een populair toneelstuk, waarvan tot 1800 minstens vijftien drukken zijn verschenen. In de uitgave van 1652 heeft Van den Vondel een aantal woorden (zoals zonde) vervangen, en sommige politieke toespelingen werden verscherpt. Het werd pas in 1663, in Rotterdam, voor het eerst opgevoerd. Twee jaar later, toen de Amsterdamse schouwburg gesloten was vanwege een verbouwing, werd het stuk daar buiten de verantwoordelijkheid van de regenten opgevoerd.

In 1641 ging Van den Vondel over van de Remonstranten tot de Rooms-katholieke Kerk, wat hem niet in dank werd afgenomen in de hoofdstad van de Republiek, waar calvinistische predikanten veel invloed hadden. De schouwburg in Amsterdam was daarentegen een katholieke aangelegenheid: de schouwburgbestuurders Jan Vos (dichter) en Claes Cornelisz. Moeyaert (schilder) waren katholiek.

In de jaren 1640 werden teksten van Vondel op muziek gezet door de vooraanstaande componisten Cornelis Padbrué en Cornelis de Leeuw.

Omdat zijn zoon Joost (1612-1660) door zorgeloosheid in moeilijkheden was gekomen, reisde Van den Vondel in 1657 naar Denemarken. Van den Vondel dichtte O, Goon! wilt mij verlossen van deze Deensche ossen. Na het faillissement van de kousenzaak in de Warmoesstraat werd hij in 1658 suppoost bij de Bank van Lening, een zogenaamde sinecure, waar hij in 1668 gepensioneerd werd. Van den Vondel woonde op het Singel, niet ver van de Torensluis. Zijn zoon overleed op de heenreis naar Indië, voor Kaap de Goede Hoop. Van den Vondel werd verzorgd door zijn dochter Anna (1613-1675) en zijn nicht Agnes Block. Hij overleed op 91-jarige leeftijd. Als zijn laatste werk dichtte hij spottend zijn grafschrift:

Hier leit Vondel zonder rouw,
Hy is gestorven van de kouw

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gebracht en waarbij hij geregistreerd werd in de Productiedatabase als auteur

 
Gysbrecht van Aemstel - Amsterdam Stadsschouwburg - 1828-01-09
Het eerste en het derde bedrijf van Gijsbrecht van Aemstel - Amsterdam Stadsschouwburg - 1839-04-15
Gysbrecht van Aemstel - Gezelschap J. Ed de Vries - 1860-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Roobol en Tjasink 1859-1862 - 1861-01-01
Gijsbreght van Aemstel - Gezelschap J. Ed de Vries - 1862-01-01
Gijsbrecht van Aemstel - Albregt & Van Ollefen - 1868-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Roobol & Tjasink 1868-1870 - 1870-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Gezelschap Tjasink - 1871-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Vereenigde Tooneelisten van de Stadsschouwburg o.l.v. Stumpff en Veltman - 1873-01-01
Gijsbregt van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1877-01-01
De bruiloft van Kloris en Roosje - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1877-01-02
Gijsbreght van Aemstel of De ondergangk van zijne stadt en zijne ballingschap - Moor en Veltman Van Ollefen - 1880-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Moor en Veltman Van Ollefen - 1882-01-01
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1882-01-01
Gysbrecht van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1892-01-01
Lucifer, 1ste rey - Gezelschap van Tivoli Schouwburg - 1892-12-24
Gijsbrecht, 2de rey - Gezelschap van Tivoli Schouwburg - 1892-12-24
Gysbreght van Aemstel, slotscène - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1894-09-01
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1895-01-01
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1898-01-01
Gijsbregcht van Aemstel - Gezelschap Stoel en Spree - 1901-01-01
Jeptha of offerbelofte - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1903-08-13
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1905-01-01
Adam in ballingschap - N.V. Het Tooneel - 1908-09-02
Lucifer - N.V. Het Tooneel - 1911-01-09
Gijsbreght van Aemstel - N.V. Het Tooneel - 1912-12-24
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1914-01-01
Petrus en Pauwels - Gezelschap Vincent Berghegge - 1917-06-29
Joseph in Dothan - Openluchtspelen - 1917-07-12
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1918-01-01
Lucifer (1455 tot het 4de bedrijf) - Jan Musch - 1919-04-09
Verhaal van den bode (Gijsbrecht) - Jan Musch - 1919-04-09
Jephtha - NV Het Rotterdamsch Tooneel (1916-1923) - 1919-09-16
Adam in ballingschap - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1920-09-02
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1921-01-01
Adam in ballingschap - Haagsch Openluchttooneel - 1924-07-20
Gysbrecht van Aemstel - Vereenigd Tooneel - 1925-01-01
Adam in ballingschap - Vereenigd Tooneel - 1925-08-08
Jephta - N.V. Het Nieuwe Nederlandsche Tooneel - 1925-09-18
Leeuwendalers - N.V. Vereenigd Rotterdamsch-Hofstad Tooneel - 1925-11-23
Joseph in Dothan - Het Schouwtooneel - 1927-01-26
Joseph in Dothan (2e bedrijf) - N.V. Vereenigd Rotterdamsch-Hofstad Tooneel - 1929-02-10
Adam in ballingschap (4e bedrijf, tweede tooneel) - N.V. Vereenigd Rotterdamsch-Hofstad Tooneel - 1929-02-10
Maria Stuart - Vereenigd Tooneel - 1929-04-17
Gysbreght van Aemstel - Vereenigd Tooneel - 1930-01-01
Lucifer - N.V. Het Nieuwe Nederlandsche Tooneel - 1930-03-05
De Leeuwendalers - Gelegenheidscombinaties - 1930-08-28
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1931-01-01
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel - 1932-01-01
Gysbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1932-01-01
Gijsbreght van Aemstel - Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) - 1932-01-01
Gysbreght van Aemstel - Het Schouwtooneel - 1933-01-01
Gysbreght van Aemstel - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1934-01-01
Noah of Ondergang der eerste wereld - Amateur Toneelgroepen - 1937-05-08
Maria Stuart - N.V. Vereenigd Rotterdamsch-Hofstad Tooneel - 1937-10-01
Adam in ballingschap - De Jonge Spelers - 1937-11-06
Lucifer - Gezelschap Louis Saalborn - 1937-11-18
Faëton - Gelegenheidscombinaties - 1937-11-19
Joseph in Egypte - Gezelschap Saalborn en Parser - 1937-12-12
Gysbreght van Aemstel - N.V. Amsterdamsche Tooneelvereeniging (1932-1938) - 1937-12-27
Gysbreght van Aemstel - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1937-12-27
Lucifer - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
Joseph in Dothan - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
Joseph in Egypte - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
Gijsbreght van Aemstel - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
De leeuwendaelers - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
Adam in ballingschap - Het Hollandsch Tooneel - 1938-06-23
Vijfde bedrijf uit Gijsbrecht van Aemstel - Amsterdam Stadsschouwburg - 1938-12-01
Lucifer - N.V. Het Residentie Tooneel - 1940-07-20
Adam in ballingschap - Artistieke Werkgemeenschap Het Nederlandsch Tooneellyceum - 1940-08-03
Titel niet bekend - Roosje Driessen - 1940-09-10
Het onvergankelijke (Nederlandsche gedichten) - Charlotte Köhler - 1940-09-18
Peter en Pauwels - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1940-11-10
Gysbreght van Aemstel, d'ondergang van zijn stad en zijn ballingschap - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1941-01-01
Gysbreght van Aemstel - N.V. Het Nederlandsch Tooneel - 1941-01-01
Gysbreght van Aemstel - Vereenigd Tooneel - 1941-01-01
Joseph in Dothan - Artistieke Werkgemeenschap Het Nederlandsch Tooneellyceum - 1941-08-03
Vondel's Adam in Ballingschap (Uit het gouden boek der muze) - Artistieke Werkgemeenschap Het Nederlandsch Tooneellyceum - 1941-09-04
Gysbreght van Aemstel - Gemeentelijk Theaterbedrijf Amsterdam - Afdeeling Tooneel - 1942-01-01
Adam in ballingschap - Gemeentelijk Theaterbedrijf Amsterdam - Afdeeling Tooneel - 1942-10-10
… overige resultaten

Werken

Variëteit aan teksten

  • Tot Van den Vondels bekendste toneelwerken horen zijn stukken Gijsbreght van Aemstel, een stuk dat door de predikanten aanvankelijk verboden werd: het zou Roomse sympathieën bevatten, en Lucifer, een stuk van buitengewone kracht.

Hekeldicht

  • Zijn gedichten, met name de hekeldichten, bevatten vaak steken onder water aan het adres van de staat. Niet zelden verkeert deze kritiek in protest, regelrechte haat en woede: een voorbeeld is Het stockske van Joan van Oldenbarnevelt. Sterke verontwaardiging klinkt ook door in het inleidende sonnet (door Van den Vondels puristischer Klinkert genoemd) tot Palamedes oft Vermoorde Onnooselheijd, waarin die "vermoorde onschuld" slechts ogenschijnlijk een figuur uit de Oudheid is: in werkelijkheid stond Palamedes voor de terechtgestelde Oldenbarnevelt, en deze subtekst kan de tijdgenoten onmogelijk ontgaan zijn.
    Van den Vondel zelf gaf te kennen dat hij niet kon zwijgen:
maer wat op 's harten gront leyt, dat weltme na de keel.

Religieuze poëzie

Daarnaast heeft hij echter ook poëzie geschreven die louter religieus was, zoals tweemaal een Kerstlied:

O wat zon is komen dalen
in den Maagdelijken schoot!
Ziet hoe schijnt ze met heur stralen
Alle glanzen doof en dood.

Ander werk

Lichtvoetig is het gedicht Op het Toonneel des Aerdrycks, ofte Nieuwe Atlas; uytgegeven door I. en C. Blaeu van Van den Vondels hand dat in de atlas van Blaeu werd opgenomen en dat begint:

De wereld is wel schoon, en waerdigh om t'aenschouwen,
Maer 't reizen heeft wat in. de kosten vallen swaer.
Men magh den Oceaen niet al te veel betrouwen.
De Bergen rijzen steil. de bosschen zien te naer.

Na deze klaagzang, die zo nog enige strofen verdergaat, is Van den Vondels conclusie onontkoombaar: de lezer kan zich de moeite besparen, en zich beperken tot een reis door de kunstige atlas:

O reisgezinde geest, ghy kunt die moeite sparen,
En zien op dit Toonneel de Wereld groot en ruim,
Beschreven en gemaelt in kleen begrip van blaren.
Zoo draeit de schrandre kunst den Aerdkloot op haer duim.

Renaissancist en rederijker

Van den Vondel was een Renaissancedichter, maar een die pas op volwassen leeftijd Latijn leerde. Laat-middeleeuwse invloeden, met name die van de Rederijkers, zijn evenzeer sterk in zijn werk aanwezig: woordspelingen:

De raven kraaien "cras, cras"

— dat laatste woord betekent in het Latijn: "morgen"; opsommingen:

Die zorght, en waeckt, en slaeft, en ploegt, en zwoegt, en zweet

en tal van andere figuren laten de Rederijkerstraditie zien.

Poëzie

  • Den Gulden Winckel der Konstlievende Nederlanders (1613)
  • Hymnus ofte Lofgesangh over de wijdberoemde scheepvaert der Vereenigde *Nederlanden (1613)
  • Vorstelijcke warande der dieren (1617)
  • Op de jongste Hollantsche Transformatie (1618)
  • De Helden Godes (1620)
  • Het lof der zeevaert (1623)
  • Geboortklock van Willem van Nassau (1626)
  • Bruyloftbed van P.C. Hooft en Helionora Hellemans (1627)
  • Rommelpot van 't Hane-kot (1627)
  • Verovering van Grol door Frederick Henrick, Prince van Oranje (1627)
  • De Rynstroom (1630)
  • Roskam (1630)
  • Harpoen (1630)
  • Een otter in 't bolwerck (1630)
  • Geuse-vesper (1631)
  • Decretum horribile (1631)
  • Op Huygh de Groots verlossing (1632)
  • Inwying der doorluchtige Schoole t'Amsterdam (1632)
  • Kinderlijck (1632)
  • Uitvaert van mijn dochterken (1633)
  • Op het overlyden van Isabella Klara Eugenia (1633)
  • Lyckklaght aan het Vrouwekoor, over het verlies van mijn ega (1635)
  • Brieven der Heilige Maeghden, Martelaressen (1642)
  • Aen de Beurs van Amsterdam (1643)
  • J.J. Vondels Verscheide Gedichten (1644)
  • Altaergeheimenissen (1645)
  • Poezy (verzamelbundel) (1650)
  • Inwijdinge van 't Stadhuis t'Amsterdam (1655)
  • Het stockske van Joan van Oldenbarnevelt (1657)
  • Zeemagazyn (1658)
  • Wildzang (1660)
  • Toneelschilt oft Pleitrede voor het toneelrecht (1661)
  • Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst (1662)
  • Joannes de Boetgezant (1663)
  • De Heerlijckheid der Kercke (1663)
  • Lykzang ter ere van Zacharias du Mez, Bisschop van Thrallen (rond 1665)
  • Uitvaert van Maria van den Vondel (1668)

Toneel

  • Het Pascha ofte de Verlossing Israels uit Egypten (1610)
  • Hiërusalem verwoest (1620)
  • Palamedes oft Vermoorde Onnooselheijd (1625)
  • De Amsteldamse Hecuba (1626)
  • Jozef of Sofompaneas (1635)
  • Gijsbreght van Aemstel (1637)
  • Maeghden (1639)
  • Gebroeders (1640)
  • Joseph in Dothan (1640)
  • Joseph in Egypten (1640)
  • Peter en Pauwels (1641)
  • Maria Stuart of Gemartelde Majesteit (1646)
  • Leeuwendalers, lantspel (1647)
  • Salomon (1648)
  • Lucifer
  • Salmoneus (1657)
  • Jephta of Offerbelofte (1659)
  • David in Ballingschap (1660)
  • David hersteld (1660)
  • Samson of Heilige wraak (1660)
  • Adonias of Rampsalighe kroonzucht (1661)
  • Batavische gebroeders of Onderdruckte vryheit (1663)
  • Faëton of Reuckeloze stoutheit (1663)
  • Adam in Ballingschap of Aller treurspelen Treurspel (1664)
  • Zunchin of Ondergang der Sineesche heerschappije (1667)
  • Noah of Ondergang der eerste wereld (1667)

Gelegenheidsgedichten

  • 1627 - Bruyloftbed van Pieter Cornelisz. Hooft en Helionora Hellemans
  • 1633 - Kinder-lyck (naar aanleiding van het overlijden van zijn zoon Constantijn)
  • 1660 - Op d'Afbeeldinge van den edelen gestrengen Heere Cornelis de Graeff *1662 - Ter bruiloft van den weledelen heer Peter de Graef, Jongkheer van Zuitpolsbroek en de weledele mejoffer Jakoba Bikker *1668 - Uitvaert van Maria van den Vondel

Literaire verhandeling

  • 1650 - Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

Vertalingen

  • Herkules in Trachin (De Trachiniae van Sophokles) (1668)

Bronnen