Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken



Canon 1987

Canonlogo.jpgGerardjan Rijnders baart opzien met 'zaptoneel': Bakeliet

Als artistiek leider van het net opgerichte gezelschap Toneelgroep Amsterdam, presenteert Gerardjan Rijnders zich opnieuw als radicaal vernieuwer.

Gerardjan Rijnders, ca. 1991. Foto: Anna Beeke. Collectie TIN

Bakeliet

Het toneel van de Amsterdamse Stadsschouwburg biedt op 13 oktober 1987 een bijzondere aanblik: dertien actrices van de net gefuseerde toneelgezelschappen Toneelgroep Centrum en het Publiekstheater in een huis met allemaal open kamertjes, drie verdiepingen hoog, en in de kelder van dat huis slagwerker Paul Koek. Ze maken deel uit van de voorstelling Bakeliet van het nieuwe gezelschap Toneelgroep Amsterdam, dat vanaf dat moment de Amsterdamse Stadsschouwburg zal bespelen.

V.l.n.r.: Jan Ritsema, Cas Enklaar, ?, Laurens Spoor, Ingrid Deddes, Kitty Courbois, Janine Brogt. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN V.l.n.r.: Jacques Commandeur, Lidwien Roothaan, Hugo Koolschijn, Ritsaert ten Cate, Henriëtte Tol, Gerardjan Rijnders. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN V.l.n.r.: ?, Petra Laseur, Anthon Beeke, Gerardjan Rijnders, Boudewijn Tarenskeen, Lodewijk de Boer. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN V.l.n.r.: Ingeborg Elzevier, ?, Marjon Brandsma, Kitty Courbois, Jan Ritsema. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN

Vier affiches met medewerkers en acteurs van Toneelgroep Amsterdam, 1987. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN

Een spraakmakende auteur/regisseur

Auteur en regisseur van Bakeliet was Gerardjan Rijnders, de artistiek leider van het nieuwe gezelschap. Tot op dat moment stond Rijnders vooral bekend als een regisseur die klassieke teksten op een spraakmakende manier bewerkte en actualiseerde. Bij Zuidelijk Toneel Globe, waar hij van 1980 tot 1987 artistiek leider was, plaatste hij Drie zusters van Tsjechov bijvoorbeeld in een oerburgerlijke, Nederlandse setting, waarbij de traditionele samowar door een bruiloftsuitzet van Brabantia vervangen was. Erger nog – in de ogen van het schouwburgpubliek – was dat Rijnders hardhandig brak met de sfeer van melancholie en weemoed die sinds Sjarov synoniem geworden was met Tsjechov.

Nog meer weerstand had in 1981 Rijnders’ cynische actualisering van William Shakespeares Troilus en Cressida opgeroepen. De manier waarop hij in deze voorstelling de thema’s oorlog en seks met elkaar verbonden had, en expliciet zichtbaar maakte, waren voor sommige schouwburgdirecteuren reden de voorstelling af te blazen.

Drie zusters van Zuidelijk Toneel Globe, 1972-1973. V.l.n.r.: Sacha Bulthuis, Ann Hasekamp, Annet Nieuwenhuijzen. Foto: Frits Lemaire/MAI. Collectie TIN Troilus en Cressida van Globe Zuidelijk Toneel Globe, 1981.Theu Boermans, Guusje van Tilborgh. Foto: Patrick Meis. Collectie TIN Troilus en Cressida van Zuidelijk Toneel Globe, 1981. Michiel van Rooij, Huib Rooijmans. Foto: Patrick Meis. Collectie TIN

Een collage van situaties

Bakeliet was geen gewone toneeltekst, en al helemaal geen klassieker. Gerardjan Rijnders had zich bij het maken laten inspireren door het boek Savage Grace. Dat boek gaat over de familie Baekeland, een familie die rijk geworden is door de productie van bakeliet, de voorloper van plastic. Het is geen gelukkige geschiedenis: schizofrene zoon Tony vermoordt zijn moeder Grace, bijna ook zijn grootmoeder, en brengt ten slotte zichzelf om door een plastic zak over zijn hoofd te trekken.

In plaats van een toneelstuk met een begin, een midden en een eind, maakte Rijnders er een collage van situaties van, die zich verspreid over drie verdiepingen afspeelden. De moeder werd daarbij steeds door een andere actrice gespeeld, en soms speelden de dertien actrices haar allemaal tegelijk. Paul Koek speelde de zoon; hij uitte zich voornamelijk door middel van zijn drumstel.

Affiche Bakeliet van Toneelgroep Amsterdam, 1987. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN Bakeliet van Toneelgroep Amsterdam, 1987. V.l.n.r. Sigrid Koetse, Louise Vine en Celia Nufaar. Foto: Kees de Graaff. Collectie TIN

Actieve rol van de toeschouwer

Bakeliet betekende een totaal nieuwe vorm van theater, waarbij de toeschouwer een actieve rol kreeg toebedeeld. Montagetheater was de term die er al gauw voor werd gereserveerd. Al ‘zappend’ van de ene verdieping naar de andere, en van de ene actrice naar de andere, moest het publiek zelf op zoek gaan naar verbanden tussen handelingen, woorden en beelden. En omdat iedere toeschouwer zijn eigen verbanden legde, volgens zijn eigen logica, maakte iedereen ook zijn eigen voorstelling. Volgens hetzelfde procedé maakte Gerardjan Rijnders een seizoen later Titus, geen Shakespeare (1988).

In deze voorstelling werden fragmenten uit het bloederige Titus Andronicus, een vroeg stuk van William Shakespeare, versneden met het levensverhaal van Alan Berg, een Amerikaanse radiopresentator die in zijn uitzendingen luisteraars aan het woord liet over thema’s als geweld en antisemitisme en die in 1984 door een neo-nazi werd vermoord. In de voorstelling zat de talkshow host midden vooraan op het toneel, met achter hem de verschillende bellers. Geweldsscènes uit Titus Andronicus braken steeds op deze gesprekken in. Ook hier moest de toeschouwer zelf inhoudelijke verbanden leggen, en kreeg hij dus een actieve rol toebedeeld.

Affiche Titus, geen Shakespeare van Toneelgroep Amsterdam, 1988. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN Titus, geen Shakespeare van Toneelgroep Amsterdam, 1988. Met onder anderen: Annet Nieuwenhuijzen, Celia Nufaar, Cas Enklaar, Kitty Courbois. Foto: Kees de Graaff. Collectie TIN

Onbewerkte klassiekers

Bakeliet en Titus, geen Shakespeare zijn maar twee voorbeelden uit een lange rij spraakmakende voorstellingen die Gerardjan Rijnders het publiek in de Amsterdamse Stadschouwburg en in de Westergasfabriek voorzette. Het waren niet allemaal montagevoorstellingen. William Shakespeare’s Hamlet (Publiekstheater, 1986) bracht hij onbewerkt, in prachtige, klassiek ogende kostuums van Rien Bekkers. Hetzelfde gold voor Andromache van Jean Racine en Zinsbegoocheling van Pierre Corneille. In deze voorstellingen probeerden de acteurs de taal zoveel mogelijk voor zichzelf te laten spreken. Ze stelden zich op als prachtig uitgedoste doorgeefluiken, waarbij ze wel de ruimte namen om via die taal en via hun lichaamshouding een maximum aan emoties over te dragen.

De schrijver Rijnders

Naast zijn regiewerk heeft Gerardjan Rijnders gedurende zijn hele carrière ook zelf stukken geschreven. Een belangrijk plaats nemen zijn komedies voor de kleine zaal in. In stukken als De hoeksteen en Tulpen Vulpen thematiseert hij, vaak binnen de context van het gezin, de onmogelijkheid om elkaar via woorden te bereiken. Een van Rijnders bekendste en meest gespeelde toneelstukken is Liefhebber: een lange scheldkanonnade van een toneelcriticus die zich erover beklaagt dat er op de hedendaagse Nederlandse podia geen drama meer te zien is. Intussen is hij blind en doof voor wat er in zijn eigen gezin aan verschrikkelijks gebeurt.

Affiche Liefhebber van Toneelgroep Amsterdam, 1992. Ontwerp: Anthon Beeke. Collectie TIN Liefhebber van Toneelgroep Amsterdam, 1992. V.l.n.r. Titus Muizelaar, Fred Goessens en Lineke Rijxman. Foto: Ben van Duin. Collectie TIN Tulpen Vulpen van Toneelgroep Amsterdam, 1988-1989. Titus Muizelaar, Lineke Rijxman. Foto: Ben van Duin. Collectie TIN

In 2001 legde Rijnders het artistiek leiderschap neer, na zeven jaar Zuidelijk Toneel Globe en veertien jaar Toneelgroep Amsterdam. Sindsdien werkt hij als freelance theatermaker, auteur en vertaler (en heel soms als acteur). Zijn invloed op het Nederlands theater is nauwelijks te overschatten. Dat geldt zowel voor zijn radicale aanpak van klassiek repertoire, als voor het principe van het montagetheater.


Dit is één van de canonteksten. Voor meer informatie zie: Canon van het Theater in Nederland

In 1987 geboren

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Jorrit JansenJansen, Jorrit1987
Lowie van OersOers, Lowie van1987
Katja HeitmannHeitmann, Katja1987
Simon WeedaWeeda, Simon1987
Nastaran Razawi KhorasaniRazawi Khorasani, Nastaran1987
Bastiaan StoopStoop, Bastiaan1987
Lykele MuusMuus, Lykele1987
Hanne StruyfStruyf, Hanne1987
Esmée van KampenKampen, Esmée van1987
Ellen ParrenParren, Ellen1987
Matthew Pawlicki-SinclairPawlicki-Sinclair, Matthew1987
Daniel CornelissenCornelissen, Daniel1987
Marinke EijgenraamEijgenraam, Marinke1987
Niels JacobsJacobs, Niels1987
Jelle de JongJong, Jelle de1987
Yannick NoomenNoomen, Yannick1987
Jasper van LuijkLuijk, Jasper van1987
Rianne BotmaBotma, Rianne1987
Dora GroothofGroothof, Dora1987
Marius MensinkMensink, Marius1987
... meer resultaten

In 1987 overleden

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
André GirardGirard, André19131987
Karlheinz GutheimGutheim, Karlheinz19041987
A. Roland Holst-De MeesterRoland Holst-de Meester, A.9 juni 18931987
Gretha SchleySchley, Gretha16 april 18883 januari 1987
Ferd SternebergSterneberg, Ferd11 augustus 190120 januari 1987
Annie FollenderFollender, Annie15 juni 189221 januari 1987
LiberaceLiberace16 mei 19194 februari 1987
Rob van der BasBas, Rob van der7 november 190212 februari 1987
Hendricus Theodoor WijdeveldWijdeveld, Hendricus Theodoor4 oktober 188520 februari 1987
Mies KohsiekKohsiek, Mies8 november 189620 februari 1987
Mies Koshiek8 november 189620 februari 1987
Lo van HensbergenHensbergen, Lo van1 mei 191721 februari 1987
Andy WarholWarhol, Andy6 augustus 192822 februari 1987
Danny KayeKaye, Danny18 januari 19133 maart 1987
Kenneth SpringbornSpringborn, Kenneth4 november 19143 maart 1987
Jaap MolenaarMolenaar, Jaap29 maart 19186 april 1987
Rolien NumanNuman, Rolien18 december 189422 april 1987
Bob van IerselIersel, Bob van6 februari 190017 mei 1987
Charles LudlamLudlam, Charles28 mei 1987
Piet SterckxSterckx, Piet30 september 1925juni 1987
... meer resultaten

In 1987 in première

 PremieredatumLocatie
Dako - Toneelgroep Baal - 1987-01-011 januari 1987FRASCATI , Amsterdam
Zonder titel - Grand Ballet de Martinique - 1987-01-011 januari 1987
Drumma en Tix - O'Romeo - 1987-01-011 januari 1987
Wie is bang voor Virginia Woolf - De Witte Kraai - 1987-01-011 januari 1987Toneelschuur, Haarlem
Kleine Alice - Theatergroep Trezoor - 1987-01-011 januari 1987Op locatie
Monochromes - Shusaku & Dormu Dance Theater - 1987-01-011 januari 1987Op locatie
Transformer - Tony Garcia - 1987-01-011 januari 1987Melkweg Theater, Amsterdam
Nu of nooit - Heddy Lester - 1987-01-022 januari 1987Nieuwe de la Mar Theater, Amsterdam
Het vermoeden - Harst & Hesselink - 1987-01-033 januari 1987Op locatie
Adem - Mimestudio Haarlem - 1987-01-044 januari 1987Stadsschouwburg, Haarlem
Spel - Mimestudio Haarlem - 1987-01-044 januari 1987Stadsschouwburg, Haarlem
De Muséoen - Theater Pssstt - 1987-01-044 januari 1987Museon, 's-Gravenhage
De achterkant van het geluk - Wieteke van Dort B.V. - 1987-01-044 januari 1987Op locatie
De helden van Sassoun - Peter van der Linden - 1987-01-044 januari 1987Theatertje Thuis, 's-Gravenhage
Spel zonder woorden 2 - Mimestudio Haarlem - 1987-01-044 januari 1987Stadsschouwburg, Haarlem
Gelukkig - Stichting Theater Klapstoel - 1987-01-055 januari 1987Op locatie
Tegen de tachtig - mugmetdegoudentand - 1987-01-055 januari 1987Toneelschuur, Haarlem
Symfonie in vier - Danscompagnie Limburg - 1987-01-066 januari 1987Cultureel Centrum Maastricht
Blanco - Harry de Wit - 1987-01-066 januari 1987Shaffy, Amsterdam
Van Soecken en Wilman - Theatergroep Niz - 1987-01-066 januari 1987Stadsschouwburg, Amsterdam
... meer resultaten

Edit deze pagina