Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken



Canon 1970

Canonlogo.jpgHet Werkteater: een nieuwe manier van theater maken

Een van de gevolgen van Aktie Tomaat (1969) was dat er meer geld beschikbaar kwam voor nieuwe, kleine gezelschappen. Van die gezelschappen werd verwacht dat ze op een vernieuwende manier theater gingen maken, voor nieuwe publieksgroepen. De eersten die van dit geld gebruik konden maken waren de twaalf leden van het Werkteater, een collectief dat in 1970 van start ging.

Alle kennis overboord

De eerste doelstelling die Jan Joris Lamers, Shireen Strooker, Peter Faber, Helmert Woudenberg, Marja Kok en de andere zes leden van het Werkteater geformuleerd hadden was ‘de hervinding van de mogelijkheden van de acteur’. Alles wat ze op school en in de praktijk geleerd hadden over acteren, moest overboord. De tweede en derde doelstelling waren onderzoek doen naar het functioneren van een collectief én onderzoek doen naar de rol van het publiek. Nadat de twaalf leden eigenhandig een leegstaand pand aan het Amsterdamse Kattengat hadden opgeknapt, begon een periode die erop gericht was om elkaar beter te leren kennen. Daartoe werd een uitgebreid trainingsschema opgesteld, met onderdelen als yoga, acrobatiek, improvisaties en speloefeningen. Wekelijks werd er ook een ‘waarheidsuurtje’ ingepland, een groepsgesprek onder leiding van een therapeut, waar irritaties en conflicten uitgesproken konden worden.

Een echt collectief

Het feit dat het Werkteater een collectief was, betekende dat iedereen medeverantwoordelijk was voor alles. Dat gold voor de voorstellingen, maar ook voor de kaartverkoop, de kostuums en de koffie. Er werd niet met regisseurs gewerkt. Als er al iemand voor de groep stond, dan deed hij of zij dat als ‘stimulator’. De stimulator begeleidde het proces, hield overzicht en coachte de anderen, zonder echter de baas te zijn. Niet alleen de regisseur, ook de toneelschrijver ging voor lange tijd in de ban. Het Werkteater maakte aanvankelijk alleen maar nieuwe, eigen stukken, op basis van improvisaties.

‘De kwetsbare ander’

De eerste volwaardige voorstelling waar het gezelschap zich in maart 1972 mee presenteerde, was meteen een schot in de roos: Toestanden, een voorstelling over verouderde en nieuwe manieren van omgaan met psychiatrische patiënten. Later volgden voorstellingen over bewoners in een bejaardentehuis (Avondrood, 1973), over kinderen in tehuizen (Niet thuis, 1975) en over sterven (Als de dood en Je moet er mee leven, 1977). Het Werkteater speelde deze voorstellingen in het eigen theater aan het Kattengat, maar bij voorkeur trad men op bij de betreffende doelgroep: in inrichtingen dus, in bejaardencentra, in gevangenissen en in ziekenhuizen. Al snel maakte het Werkteater ook furore in het buitenland. De manier van werken en het maken van voorstellingen op basis van improvisaties werd ook daar als vernieuwend gezien. Wat vooral opzien baarde en ontroerde, waren de thema’s die het gezelschap koos en de oprechte betrokkenheid bij ‘de ander’, preciezer nog ‘de kwetsbare ander’.

Jac. Heijer en Olga Zuiderhoek. Repetitiefoto van de filmopname van de voorstelling Toestanden in Santpoort, 1975. Foto: Ulli Weiss. Joop Admiraal en Shireen Strooker. Repetitiefoto van de filmopname van de voorstelling Toestanden in Santpoort, 1975. Foto: Ulli Weiss. Cas Enklaar en Joop Admiraal. Achter: Marja Kok. Repetitiefoto van de filmopname van de voorstelling Toestanden in Santpoort, 1975. Foto: Ulli Weiss. o.a. Helmert Woudenberg, Hans Man in ’t Veld, Peter Faber. Repetitiefoto van de filmopname van de voorstelling Toestanden in Santpoort, 1975. Foto: Ulli Weiss.

Repetitiefoto: Je moet er mee leven. Helmert Woudenberg en Frank Groothof. Foto:? Collectie TIN Repetitiefoto: Avondrood, ca. 1973.  Links: Marja Kok. Rechts: Joop Admiraal. Aan tafel: Peter Faber. Foto: Frank Vogelsang. Collectie TIN Een zomer op straat, 1973. V.l.n.r.: Helmert Woudenberg, Rense Royaards, Shireen Strooker, Daria Mohr, Yolande Bertsch, Joop Admiraal, Cas Enklaar, Hans Man in ‘t Veld. Foto: Maria Austria/MAI. Collectie TIN

Aangrijpend in de winter, hilarisch in de zomer

Naast deze aangrijpende wintervoorstellingen, maakte het Werkteater ook zomervoorstellingen. Die waren veel luchtiger en leidden geregeld tot hilarische taferelen, zoals bijvoorbeeld bij Hallo Medemens (1976) en Een zwoele zomeravond (1978). De zomervoorstellingen werden in een grote circustent gespeeld, waarmee het gezelschap rondtoerde. De toegang was aanvankelijk gratis, in de hoop dat ook mensen die nooit naar theater gingen de voorstellingen zouden komen zien.

Werkteatertent. Foto: Els van der Kooi, 1978. Collectie TIN. Werkteatertent. Foto: Els van der Kooi, 1978. Collectie TIN. Werkteatertent. Foto: Els van der Kooi, 1978. Collectie TIN.

Een nieuwe fase

Vanaf 1977 verschoof de focus langzaam maar zeker naar een ander soort theater. De groepsprojecten over maatschappelijke thema’s (waar de leden zich ook persoonlijk bij betrokken voelden) maakten plaats voor deel- en zelfs soloprojecten. Ook daartussen zaten legendarische voorstellingen, zoals Joop Admiraals U bent mijn moeder (1981), maar terugkijkend wordt duidelijk dat deze nieuwe fase ook het einde van het collectief inluidde.

Peter Faber koos in 1977 voor een carrière als filmacteur, Gerard Thoolen vertrok in 1980 naar Hauser Orkater, Helmert Woudenberg in 1982 naar Toneelgroep Baal. Hoewel hun plaatsen steeds door nieuwkomers werden opgevuld, hield het collectief in 1988 op te bestaan.


Foto van Joop Admiraal in U bent mijn moeder, ca. 1981. Foto: Maria van der Woude. Collectie TIN. Foto van Joop Admiraal in U bent mijn moeder, ca. 1981. Foto: Maria van der Woude. Collectie TIN. Foto van Joop Admiraal in U bent mijn moeder, ca. 1981. Foto: Maria van der Woude. Collectie TIN.

Invloed op toneel, film en jeugdtheater

Het Werkteater heeft grote invloed gehad op het Nederlands theater. De gedemocratiseerde organisatievorm en de vrije manier van werken, op basis van improvisaties, heeft in de jaren zeventig en tachtig veel navolging gekregen. Tekenend is een uitspraak van regisseur en schrijver Gerardjan Rijnders. Die zei ooit dat hij dankzij het Werkteater zijn ontzag voor de tekst verloor en dat hij alleen daardoor zelf voor toneel durfde te gaan schrijven. Verder betekende de zeer persoonlijke, subtiele acteerstijl die de Werkteaterleden zich door de jaren heen eigen maakten, een belangrijke verworvenheid. Daar profiteerde bijvoorbeeld ook de Nederlandse cinema van. Ten slotte moet hier het Nederlands jeugdtheater worden genoemd. De keuze voor onderwerpen die direct aansluiten bij de belevingswereld van een jong publiek, is iets wat rechtstreeks bij dit collectief vandaan komt.


Dit is één van de canonteksten. Voor meer informatie zie: Canon van het Theater in Nederland

In 1970 geboren

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Steven GroenenGroenen, Steven1970
Jim BarnardBarnard, Jim1970
Ivan DubreuilDubreuil, Ivan1970
Crystal PitePite, Crystal1970
Mónica GarcíaMónica, García1970
Bill ShannonShannon, Bill1970
Kevin PolakPolak, Kevin1970
Anne Martien LousbergLousberg, Anne Martien1970
Gabriëla CarrizoCarrizo, Gabriëla1970
Inci PamukPamuk, Inci1970
Toon VandevorstVandevorst, Toon1970
Marco CavalcoliCavalcoli, Marco1970
Martin ZimmermannZimmermann, Martin1970
Maggie BoogaartBoogaart, Maggie1970
Anke BoerstraBoerstra, Anke1970
Jetske MijnssenMijnssen, Jetske1970
Jo StromgrenStromgren, Jo1970
Michel van der AaAa, Michel van der1970
Marcel RoelfsemaRoelfsema, Marcel1970
Yukiko NakamuraNakamura, Yukiko1970
... meer resultaten

In 1970 overleden

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Hein 's- GravesandeGravesande, Hein 's-18 april 19161970
The BeatlesBeatles, The19601970
Alphons LaudyLaudy, Alphons30 april 187517 januari 1970
Willem VeltmanVeltman, Willem20 september 18899 februari 1970
George KettmannKettmann, George12 december 189810 februari 1970
Wim van Sierenberg de BoerSierenberg de Boer, Wim van20 juni 191713 februari 1970
Albert van der HoogteHoogte, Albert van der2 december 190913 februari 1970
Alfred NewmanNewman, Alfred17 maart 190117 februari 1970
Ed. HoornikHoornik, Ed.9 maart 19101 maart 1970
Jan Mulder (1890-1970)Mulder (1890-1970), Jan11 december 18905 maart 1970
Rob MiltonMilton, Rob19 juli 18998 maart 1970
Alec ClunesClunes, Alec17 maart 191213 maart 1970
Cor KremerKremer, Cor17 juni 188816 maart 1970
Fernand CrommelynckCrommelynck, Fernand19 november 188617 maart 1970
Alexander PushkinPushkin, Alexander7 september 190720 maart 1970
Arthur AdamovAdamov, Arthur23 augustus 190815 april 1970
Nelly SachsSachs, Nelly10 december 189112 mei 1970
Piet KattermoleKattermole, Piet23 augustus 188926 mei 1970
Emmy van LokhorstLokhorst, Emmy van26 september 189127 mei 1970
E.M. ForsterForster, E.M.18797 juni 1970
... meer resultaten

In 1970 in première

 PremieredatumLocatie
De Spaanse hoer - Zuidelijk Toneel Globe - 1970-01-011 januari 1970Stadsschouwburg, Eindhoven
Popschuim en plastic - Bob Bouber - 1970-01-011 januari 1970
Twee heren uit Verona - Stichting Nieuw Rotterdams Toneel - 1970-01-011 januari 1970Rotterdamsche Schouwburg (1947-1984), Rotterdam
Un ballo in maschera - Opera Forum - 1970-01-011 januari 1970Twentse Schouwburg, Enschede
Soldaten van fortuin - Haagse Comedie - 1970-01-011 januari 1970De Koninklijke Schouwburg, 's-Gravenhage
Don Quichot op de bruiloft van Kamacho - De Nederlandse Comedie - 1970-01-022 januari 1970Stadsschouwburg, Amsterdam (1894)
Oom Wanja - Toneelgroep Theater - 1970-01-022 januari 1970Stadsschouwburg, Nijmegen
Hair - David Conyers - 1970-01-022 januari 1970Tent Olympisch Stadion, Amsterdam
Terminal - The Open Theatre - 1970-01-033 januari 1970Universiteitstheater, Amsterdam
Smalle weg naar het verre noorden - Toneelgroep Centrum - 1970-01-033 januari 1970Stadsschouwburg, Haarlem
El Joc - Stichting Mickery Workshop - 1970-01-055 januari 1970Mickery, Loenersloot
Ubu cocu - The Open Theatre - 1970-01-066 januari 1970Universiteitstheater, Amsterdam
Die Zimmerschlacht - Berlijn Renaissance Theater - 1970-01-077 januari 1970Stadsschouwburg, Nijmegen
Fiesta Gitana. Da Silva nr. 13 - Fiesta Gitana - 1970-01-099 januari 1970Nederlands Congresgebouw, 's-Gravenhage
Smalle weg naar het verre noorden - Haagse Comedie - 1970-01-099 januari 1970HOT, 's-Gravenhage
Gevallen als een bom - Groot Limburgs Toneel - 1970-01-099 januari 1970Stadsschouwburg, Maastricht
De huisbewaarder - Stichting Nieuw Rotterdams Toneel - 1970-01-1010 januari 1970Rotterdamsche Schouwburg (1947-1984), Rotterdam
Der Vogelhändler - Zuid Nederlandse Opera - 1970-01-1111 januari 1970
Die verkaufte Braut - Städtische Bühnen Münster - 1970-01-1313 januari 1970Rotterdamsche Schouwburg (1947-1984), Rotterdam
Paquita - Het Nationale Ballet - 1970-01-1414 januari 1970
... meer resultaten

Edit deze pagina