Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken



Canon 1969

Canonlogo.jpgAktie Tomaat! Het Nederlands toneelbestel gaat op de schop

Het is 9 oktober 1969. In de Amsterdamse Stadschouwburg speelt de Nederlandse Comedie De Storm van William Shakespeare, een voorstelling die kort daarvoor in première is gegaan en in de pers met maar weinig enthousiasme is begroet. Bij het slotapplaus vliegen er ineens ook een paar tomaten door de zaal. Twee leerlingen van de Amsterdamse toneelschool - Lien Heyting en Ernst Katz - zijn daarvoor verantwoordelijk. Zij vinden het gebodene onder de maat. Hun spontane actie heeft grote gevolgen. De verantwoordelijke minister, Marga Klompé, zal uiteindelijk tot een stelselwijziging besluiten.

Geld voor het experiment

Gedurende de drie maanden die volgen op Aktie Tomaat is het Nederlands toneel in rep en roer. Jonge acteurs, regisseurs en studenten dramaturgie, aangevuld met linkse actievoerders, verstoren voorstellingen met rookbommen, fluitjes of krentenbollen; op 1 november is er een discussiemiddag in de Stadsschouwburg waar de gemoederen hoog oplopen; de traditionele Nieuwjaarsvoorstelling wordt afgelast omdat er valse toegangsbewijzen in omloop zijn gebracht. Daarna ebben de acties snel weg. De gevolgen zijn echter verstrekkend: enkele maanden later verandert Marga Klompé, de minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk, de subsidievoorwaarden waarbij ze onder meer tien miljoen gulden reserveert voor nieuwe, experimentele initiatieven. Op deze manier creëert ze ruimte voor jonge acteurs en regisseurs die – vaak in klein verband – op hun eigen manier theater willen gaan maken.

Affiche van De Storm, Nederlandse Comedie 1969. Discussie tussen De Nederlandse Comedie, het publiek en leden van aktiegroep Tomaat in de Stadsschouwburg Amsterdam, 1969. Met Dick Beets (links achter, leunt tegen de loge), Arthur Sonnen (links, met paperassen in zijn hand), Ursul de Geer (daarnaast, met cigaret), onbekend persoon (? vooraan, met shawl), Theun Lammertse (?), Krijn ter Braak, Guus Oster (op de voorgrond, aan de microfoon), Lien Heyting. Foto: Pieter Boersma.

De jaren van de baby-boomers

Deze ingrijpende wijziging van het Nederlandse toneelbestel was natuurlijk niet alleen het gevolg van die drie roerige maanden. Al veel langer heerste het idee dat dat bestel aan een herziening toe was. De jaren zestig waren de jaren waarin de baby-boomers zich aan het op maken waren om deel te gaan nemen aan de Nederlandse samenleving. En zij hadden over die samenleving hele andere ideeën dan hun ouders die Nederland er, na de Tweede Wereldoorlog, economisch weer bovenop hadden geholpen. Met de welvaart zat het wel goed, nu het welzijn nog. Het waren de jaren van roep om democratisering, van provo's, kabouters, dolle mina’s, studentenprotesten en anti-Amerika-demonstraties (vanwege de oorlog in Vietnam).

Hoog tijd voor eigentijds theater

Wat jonge acteurs, regisseurs en studenten dramaturgie constateerden was dat al die maatschappelijke onrust en al die nieuwe ideeën nauwelijks doorklonken in het in Nederland gespeelde repertoire. Kwalitatief viel daar weliswaar niet veel op aan te merken, maar van maatschappelijke relevantie was geen sprake. Daarbij werden die respectabele voorstellingen voornamelijk bezocht door een hoogopgeleid, en steeds verder vergrijzend publiek. Waar was de jeugd en waar waren de arbeiders? Alle pogingen die in de jaren zestig ondernomen waren om binnen de grote, gesubsidieerde gezelschappen iets eigentijds tot stand te brengen, waren op niets uitgelopen. Er was maar één gezelschap dat gesubsidieerd werd om experimenteel theater te maken, en dat was Toneelgroep Studio van Kees van Iersel. Daarnaast was er nog een aantal ongesubsidieerde initiatieven, met als belangrijkste die van Ritsaert ten Cate (Mickery) en Annemarie Prins (Theater Terzijde). Kritische rapporten over de manier waarop het Nederlands toneel functioneerde, verdwenen één voor één in een la. Totdat er op 9 oktober 1969 tomaten door de schouwburg vlogen.

Ritsaert ten Cate. Foto: Particam Pictures/MAI. Collectie TIN Annemarie Prins. Foto: Lex van Rossen. Collectie TIN Scènefoto Over Vietnam, Theater Terzijde 1967. V.l.n.r.: Jeroen Krabbé, Nelly Frijda, Tim Krabbé. Foto: Maria Austria/MAI. Collectie TIN

Kleinschaligheid en diversiteit

Het ingrijpen van Marga Klompé en de veranderde subsidievoorwaarden leidden tot een ware explosie van het Nederlandse theaterbestel: waren er in 1969 elf gesubsidieerde gezelschappen, in 1973 waren het er al achttien, en in 1984 achtenveertig. Sleutelwoorden waarmee het Nederlands theater na Aktie Tomaat gekarakteriseerd kan worden zijn kleinschaligheid en diversiteit. De grenzen tussen de traditionele theatergenres onderling, maar ook de grenzen tussen theater en andere kunstuitingen, werden daarbij vaak overschreden. Zo ontstonden heel nieuwe vormen van theater zoals bewegingstheater, locatietheater en muziektheater. Belangrijke gezelschappen die in de jaren na Aktie Tomaat begonnen waren onder meer Het Werkteater, Toneelgroep De Appel, Toneelgroep Baal, Onafhankelijk Toneel, Maatschappij Discordia, Hauser Orkater en Dogtroep. Later meldden ook Art & Pro, Hollandia en De Trust (later Theatercompagnie) zich. Speciale aandacht voor nieuwe doelgroepen zou onder meer leiden tot een ongekende bloei van het Nederlandse jeugdtheater.


Dit is één van de canonteksten. Voor meer informatie zie: Canon van het Theater in Nederland

In 1969 geboren

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Nikolai SchukoffSchukoff, Nikolai1969
Helgard HaugHaug, Helgard1969
Patrik LummaLumma, Patrik1969
Léon van LeeuwenbergLeeuwenberg, Léon van1969
Mariëtte CiggaarCiggaar, Mariëtte1969
Claudia HauriHauri, Claudia1969
Andrés MarínMarín, Andrés1969
Nicole BeutlerBeutler, Nicole1969
Czeslaw de WijsWijs, Czeslaw de1969
Emanuel GatGat, Emanuel1969
Daniel WetzelWetzel, Daniel1969
Fernando RomeroRomero, Fernando1969
Marc ClaesenClaesen, Marc196924 april 2015
Minou BosuaBosua, Minou1969
Joris van MiddeMidde, Joris van1969
Suna GöncüGöncü, Suna1969
Jacqueline van EedenEeden, Jacqueline van1969
Judith de RijkeRijke, Judith de1969
John CollinsCollins, John1969
Davis FreemanFreeman, Davis1969
... meer resultaten

In 1969 overleden

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Guido van DethDeth, Guido van19131969
Martha CoerdesCoerdes, Martha23 juni 18716 januari 1969
Betsy WolffersWolffers, Betsy14 juni 18919 januari 1969
Guillaume DulléDullé, Guillaume6 juni 187429 januari 1969
Jopie TourniaireTourniaire, Jopie10 augustus 188812 februari 1969
G. GonggrijpGonggrijp, G.26 februari 1969
Julia de GruyterGruyter, Julia de17 mei 188718 maart 1969
Peter ScharoffScharoff, Peter12 mei 188618 april 1969
Ludwig BergerBerger, Ludwig6 januari 189218 mei 1969
Hélène PlatoPlato, Hélène18 november 190520 mei 1969
Marie HoltropHoltrop, Marie22 juni 188910 juni 1969
Jesje van MarleMarle, Jesje van26 januari 190518 juni 1969
Han KönigKönig, Han14 december 191129 juni 1969
Anton SweersSweers, Anton27 augustus 19027 juli 1969
Robert de VriesVries, Robert de9 juni 19189 juli 1969
Philippe la ChapelleChapelle, Philippe la1 augustus 188216 juli 1969
Jacques van TolTol, Jacques van22 november 189724 juli 1969
Witold GombrowiczGombrowicz, Witold4 augustus 190424 juli 1969
Jeanne van RijnRijn, Jeanne van17 september 190028 juli 1969
Theodor W. AdornoAdorno, Theodor W.11 september 19036 augustus 1969
... meer resultaten

In 1969 in première

 PremieredatumLocatie
Adrianus VII - Toneelgroep Centrum - 1969-01-011 januari 1969Stadsschouwburg, Haarlem
Venus op Mars - Toneelgroep Theater - 1969-01-011 januari 1969Schouwburg, Arnhem
Caesar en Cleopatra - Stichting Nieuw Rotterdams Toneel - 1969-01-011 januari 1969Rotterdamsche Schouwburg (1947-1984), Rotterdam
De Spaanse Brabander - De Nederlandse Comedie - 1969-01-011 januari 1969Stadsschouwburg, Amsterdam
Het spel der vergissingen - Zuidelijk Toneel Globe - 1969-01-011 januari 1969Stadsschouwburg, Eindhoven
La forza del destino - Opera Forum - 1969-01-011 januari 1969Twentse Schouwburg, Enschede
Spelletjes met vuur - Amsterdams Volkstoneel - 1969-01-022 januari 1969Theater Desmet, Amsterdam
Met man en muis - Impresariaat John de Crane - 1969-01-033 januari 1969Nieuwe de la Mar Theater, Amsterdam
De reuzen van het gebergte - Toneelgroep Theater - 1969-01-044 januari 1969Stadsschouwburg, Nijmegen
Lanseloet van Denemarken - Stichting Nieuw Rotterdams Toneel - 1969-01-066 januari 1969Piccolo Theater, Rotterdam
Grafschrift voor George Dillon - Groot Limburgs Toneel - 1969-01-088 januari 1969Stadsschouwburg, Maastricht
De schitterende tweeling - Studententoneel en Studentencabaret - 1969-01-099 januari 1969Op locatie
De grote zwarte kist - Toneelgezelschap H.A.L. - 1969-01-1010 januari 1969Micro Theater, Amsterdam
The 3000 Red Ants - Toneelgezelschap H.A.L. - 1969-01-1010 januari 1969Micro Theater, Amsterdam
Eris - Toneelgroep Theater - 1969-01-1212 januari 1969Theater aan de Rijn, Arnhem
Ruzzante zwaait af - Toneelgroep Theater - 1969-01-1212 januari 1969Theater aan de Rijn, Arnhem
Leonce en Lena - Theater Terzijde - 1969-01-1414 januari 1969Instituuttheater, Amsterdam
Boemerang - Proloog - 1969-01-1717 januari 1969Stadsschouwburg, Eindhoven
Schön ist die Welt - Deutsches Tourneetheater München - 1969-01-1919 januari 1969
Black out - Dokumentair Aktueel Theater - 1969-01-2020 januari 1969Parkkerk, Amsterdam
... meer resultaten

Edit deze pagina