Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
51xxxx769.002.jpg


Niels Hamel. Foto: Roel Bogaards Collectie TIN

NaamNiels Hamel
Volledige naamNiels Thomas (Niels) Hamel
Geboortedatum22 augustus 1933
Geboorteplaats Amsterdam
Overlijdensdatum14 januari 2023
BeroepTheatervormgever, Decorontwerper, Kostuumontwerper
DisciplineToneel
Externe databases:
VIAF
RKD

Niels Hamel (1933-2023) was een Nederlands theatervormgever en beeldend kunstenaar. Hij koos evenals zijn drie broers voor een artistiek leven. Op zeventienjarige leeftijd ging hij studeren aan de Koninklijke Academie in Den Haag. Hij vervolgde zijn kunstopleiding aan de Rijksacademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam, waar hij in 1955 afstudeerde in de Vrije en Monumentale kunsten. Aansluitend kreeg hij beurzen voor Maison Descartes in Parijs en het Hoger Instituut van Schone Kunsten in Antwerpen. Als beeldend kunstenaar liet Hamel zich sterk beïnvloeden door het Duitse en Vlaamse expressionisme en ontwikkelde hij daaruit een eigen stijl. Hij schildert abstracte vormen in heftige kleuren, onderbroken door een korte periode van figuratief schilderen. Dit abstract expressionisme geldt ook voor de wandschilderingen, mozaïeken en betonreliëfs, die hij in opdracht van Rijk en Gemeente heeft gemaakt. En dezelfde stijlkenmerken zijn karakteristiek voor de scenografie, die Hamel vanaf de jaren zestig tot in de jaren negentig van de vorige eeuw voor tal van theaterproducties is gaan ontwerpen.

Al tijdens zijn studie aan de Amsterdamse Academie begon Hamel met het ontwerpen van decors voor jeugdtheaterproducties. Hij werd daarin gestimuleerd door zijn docent scenografie, theatervormgever Wim Vesseur (1919-1977). Zijn eerste expressionistisch-surrealistische decor en kostuums voor het professionele theater ontwierp hij in 1964 voor Uburleske, Alfred Jarry’s Ubu Roi, op uitnodiging van regisseur Hans Croiset. Later zegt Hamel daarover: “Ik wierp me er met veel enthousiasme in en droomde ervan een soort Gesamtkunstwerk te maken: een totaaltheater waarbinnen zich beeldende kunst en drama volkomen integreerden.”

Zo’n totaaltheater had Hamel ook voor ogen toen hij met theatermaker Annemarie Prins in 1966 het experimentele Theater Terzijde oprichtte: een groep kunstenaars die het samengaan van beeldende en theaterkunst onderzocht. Hamel schilderde enkele doeken voor de eerste twee van de zes voorstellingen, die de groep tot de subsidiestop zou neerzetten. Het groepsproces lag hem niet. Hamel vertrok begin jaren zeventig voor enige tijd naar New York, waar hij samenwerkte met het avant garde theatercentrum La Mamma en experimenteerde met nieuwe technieken van licht, beeld en geluid.

Na terugkomst bleef Hamel naast beeldend kunstenaar ook als theatervormgever werken. Een intensieve dialoog met de regisseur was voor hem daarbij van essentieel belang. Hij werkte het liefst samen met steeds dezelfde regisseurs. Aanvankelijk waren dat Johan de Meester en Hans Croiset bij de Nieuwe Komedie en Toneelgroep Theater. Later bracht Hans Croiset hem in contact met regisseur Erik Vos. Tussen die twee was er direct een goede chemie toen zij in 1968 voor het eerst samenwerkten aan Brecht’s De goede mens van Sezuan bij Toneelgroep Theater. Hamel ontwierp het toneelbeeld en zou dat in 1975 nog eens doen voor dat stuk, inclusief de kostuums, maar dan bij het Publiekstheater en voor het laatst samen met Hans Croiset. Toen Vos in 1972 in Den Haag Toneelgroep De Appel oprichtte, verhuisde Hamel vanuit De Nieuwe Komedie met hem mee en is bij die groep meer dan twintig jaar als vaste scenograaf blijven werken. Voor beiden was dat een periode van vruchtbare samenwerking. Hamels beeldende benadering van het drama droeg bij tot het scheppen van een theatervorm die meer aandacht besteedt aan de ruimtelijke en visuele aspecten en niet in de eerste plaats aan de tekst. Die benadering heeft samen met de levendige fysieke speelstijl van Vos’ regie De Appel destijds tot één van de belangrijkste theatergroepen van het land gemaakt. Ook vanuit het buitenland kreeg het koppel Vos-Hamel veel aandacht. Zij werden uitgenodigd om producties te ensceneren in Duitsland en de Verenigde Staten. Pas toen Niels Hamel in 1986 besloot meer tijd aan zijn vrije kunst en minder aan het theaterwerk te willen besteden, stelde Vos een tweede vaste ontwerper aan, Tom Schenk.

Vos karakteriseerde Hamels ontwerpen wel eens als ‘wonderlijke visioenen’, die veel verder reiken dan een regisseur ooit zou kunnen bedenken. Niels Hamel zelf is zijn theatervormgeving altijd als een vorm van beeldende kunst blijven beschouwen en dat is in zijn scenografie ook duidelijk zichtbaar. In zijn (totaaltheater-)opvatting maken de spelers deel uit van het visuele concept. De toneelruimte en de mise-en-scène zijn voor hem met elkaar verweven en van elkaar afhankelijk. Omdat het toneelbeeld voor hem een wezenlijk deel van de toneelruimte bepaalt, wil hij het liefst ook de hand hebben in de wijze waarop de ruimte gebruikt wordt. Zijn ontwerpen zijn dan ook bepalend voor de mise-en-scène. In een interview karakteriseert Hamel zijn scenografieopvatting: “Ook de meeste regisseurs begrepen niet dat voor mij het theater bestaat uit beelden en dat vooral de driedimensionale ruimte, het gebruik daarvan en de beweging van de spelers daarin, mij fascineert. (..) Ik interesseer me niet zo erg voor de motivatie van een bepaalde handeling. Ik vind in sommige gevallen het zien van de hand die een glas vasthoudt belangrijker dan de reden waarom dat gebeurt, en ik vind de beweging van een kostuum tijdens een liefdesscène haast even belangrijk als de scene zelf.”

Toen toneelgroep De Appel in 1975 van een voormalige Scheveningse tramremise zijn nieuwe theater maakte, kregen Vos en Hamel letterlijk alle ruimte voor artistieke vernieuwing. Doordat de publieksopstelling daar veranderbaar is, kan er steeds een andere ‘theatrale omgeving’ worden gerealiseerd, waardoor het contact van publiek en spelers wordt geïntensiveerd. De enscenering van Aischylos’ Oresteia uit 1975 liet dat goed zien. De publiekstribune stond om een ronde speelruimte opgesteld met centraal daarin een ruwhouten trap die nu eens als tempeltrap werd gebruikt en dan weer als boot, waar vanaf de roeiers hun roeispanen neerlieten. Hamel gebruikte veel oorspronkelijke materialen als zand, hout, jute, veren, touw en metaal - in contrast met de traditionele ontwerpen naar Griekse peploi, al dan niet gestileerd. Volgende ensceneringen van bijvoorbeeld King Lear, Wachten op Godot of Oom Wanja werden steeds anders neergezet. Later werkte Hamel nog mee aan ad-hocvoorstellingen en toneel- en muziektheaterproducties in De Paardenkathedraal in Utrecht, soms ook als regisseur, zoals in zijn laatste voorstelling Moraviascape, in 1996.

Niels Hamel was van 1981 tot 1990 werkzaam als gastdocent bij Artibus Utrecht en de Rietveld Academie in Amsterdam. Van 1993 tot 1997 was hij artistiek leider van de opleiding Masters of Arts in Scenography, een internationaal samenwerkingsverband van kunstscholen, geleid door het St. Martin’s College of Art in London en de Hoge School van de Kunsten in Utrecht. Naast zijn theaterwerk is Hamel altijd als vrije beeldende kunstenaar actief gebleven, 25 jaar lang deed hij dat in zijn woning in het kunstenaarsdorp Ruigoord bij Amsterdam. De laatste jaren wijdt hij zich volledig aan zijn vrije werk in zijn huis in de Creuse in Frankrijk.


Niels Hamel heeft bijgedragen aan 50 productie(s).

Niels Hamel heeft gewerkt in de volgende functies:


Het gehele overzicht van voorstellingen waaraan Niels Hamel heeft meegewerkt, voor zover geregistreerd in de Theaterencyclopedie:

NB: Bij de carrièreoverzichten zijn de voorstellingen gekoppeld aan de premièredatum. Het kan echter voorkomen dat personen niet aan de première meewerkten, maar pas later bij de voorstelling betrokken raakten.

Curriculum Vitae Theatrum
Productie Functie Producent Seizoen Premièredatum In regie van
Een zaak Lorca is ons niet bekend Bewerking Theater Terzijde 1965/1966 4 mei 1966 Annemarie Prins, Niels Hamel
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Mimografie Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
Een zaak Lorca is ons niet bekend Regie Theater Terzijde 1965/1966 4 mei 1966 Annemarie Prins, Niels Hamel
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Regie Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
De beer Regie Stichting De Jungle 1990/1991 27 februari 1991 Niels Hamel
Moraviascape Regie De Paardenkathedraal 1995/1996 24 januari 1996 Niels Hamel
Mensen-materiaal Uitvoerende Stichting Het Nederlands Volkstoneel De Toneelvereniging 1954/1955 23 oktober 1954 Hans Tiemeijer
Theatre of War - Een theatrale collage naar aanleiding van de Uitvoerende 1990/1991 22 februari 1991 Annemarie Prins
De beer Uitvoerende Stichting De Jungle 1990/1991 27 februari 1991 Niels Hamel
Het geheim van de prins Decor Toneelgroep Puck 1952/1953 4 oktober 1952 Egbert van Paridon
Had je me maar, of Hoe Jan Klaassen z'n Katrijntje kreeg Decor Toneelgroep Puck 1953/1954 14 november 1953 Egbert van Paridon
Het bloedrood café Decor Comité Het Nederlandse Stuk 1956/1957 14 juli 1957 Karl Guttmann
Sektor Oost-West Decor Stichting Toneelgroep Studio 1957/1958 10 september 1957 Jan Velzeboer
De kruik Decor Amsterdams Ballet 1960/1961 23 november 1960
De schaduw Decor Scapino Ballet 1961/1962 6 oktober 1961
De rondgang van Maaier Makaber Decor Nieuwe Komedie 1963/1964 16 september 1963 Johan de Meester jr.
Leer om leer Decor Nieuwe Komedie 1963/1964 10 april 1964 Johan de Meester jr.
Omzien in wrok Decor De Nederlandse Comedie 1964/1965 24 oktober 1964 Hans Boswinkel
Uburleske (Ubu Roi) Decor Toneelgroep Theater 1964/1965 7 november 1964 Hans Croiset
De meeuw Decor Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1964/1965 29 november 1964 Peter Scharoff
De avonturen van de brave soldaat Svejk Decor Toneelgroep Theater 1964/1965 1 januari 1965 Hans Croiset
Tijl Uilenspiegel Decor Amsterdamsche Studenten Toneelvereeniging 1964/1965 25 juni 1965 Annemarie Prins
Niet als bewijs toegelaten Decor De Nederlandse Comedie 1965/1966 25 september 1965 Henk Rigters
Kabaal in Chioggia Decor Toneelgroep Theater 1965/1966 2 januari 1966 Hans Croiset
De heilige Johanna van de slachthuizen Decor Toneelgroep Theater 1965/1966 12 maart 1966 Hans Croiset
Tweelingbroer gezocht Decor Toneelgroep Theater 1966/1967 10 september 1966 Elise Hoomans
Trommelen in de nacht Decor Toneelgroep Theater 1966/1967 14 januari 1967 Hans Croiset
Voor het donker wordt Decor Toneelgroep Theater 1967/1968 15 september 1967 Ab Abspoel
Driekoningenavond of Wat u maar wilt Decor Toneelgroep Theater 1967/1968 1 januari 1968 Hans Croiset
De goede mens van Sezuan Decor Toneelgroep Theater 1967/1968 16 maart 1968 Erik Vos
Een blijde gebeurtenis Decor Stichting Het Amsterdams Toneel 1971/1972 10 december 1971 Henri Engels
Crimes of Sex and Violence Decor Stichting Mickery Workshop 1971/1972 2 mei 1972 Melvin Clay
De vos Decor Nieuwe Komedie 1971/1972 19 mei 1972 Erik Vos
Het verhaal van de soldaat Decor Nieuwe Komedie 1971/1972 19 mei 1972 Erik Vos
Peer Gynt Decor Toneelgroep De Appel 1972/1973 13 april 1973 Erik Vos
Droom van een midzomernacht Decor Publiekstheater 1973/1974 21 september 1973 Hans Croiset
Macbett Decor Toneelgroep De Appel 1973/1974 10 januari 1974 Erik Vos
De nachtegaal Decor Toneelgroep De Appel 1973/1974 12 februari 1974 Erik Vos
De geschiedenis van de soldaat Decor Toneelgroep De Appel 1973/1974 12 februari 1974 Erik Vos
Don Juan Decor Toneelgroep De Appel 1974/1975 21 november 1974 Erik Vos
Bingo Decor Toneelgroep Centrum 1974/1975 28 november 1974 Peter Oosthoek, Carel Alphenaar
De goede mens van Sezuan Decor Publiekstheater 1974/1975 22 maart 1975 Hans Croiset
Agamemnoon Decor Toneelgroep De Appel 1975/1976 18 december 1975 Erik Vos
Oresteia Decor Toneelgroep De Appel 1977/1978 16 december 1977 Erik Vos
Koning Lear Decor Toneelgroep De Appel 1981/1982 13 november 1981 Erik Vos
Wachten op Godot Decor Toneelgroep De Appel 1984/1985 19 december 1984 Hugo Maerten
Oom Wanja Decor Toneelgroep De Appel 1984/1985 21 december 1984 Erik Vos
De klucht van de koe Decor Utrechtse Theater Initiatieven 1984/1985 2 juli 1985 Aram Adriaanse
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Decor Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
De vervolging van en de moord op Jean Paul Marat opgevoerd door de verpleegden van het krankzinnigengesticht van Charenton onder regie van de heer De Sade Decor Toneelgroep De Appel 1986/1987 5 november 1986 Erik Vos
De beer Decor Stichting De Jungle 1990/1991 27 februari 1991 Niels Hamel
Liefdes schijnbewegingen Decor Stichting Rein Edzard Produkties 1992/1993 15 april 1993 Gees Linnebank
Het uur U / Awater Decor De Paardenkathedraal 1994/1995 7 oktober 1994 Aram Adriaanse
Yerma, tragisch gedicht in drie bedrijven en zes beelden Decor De Paardenkathedraal 1994/1995 3 maart 1995 Aram Adriaanse
Moraviascape Decor De Paardenkathedraal 1995/1996 24 januari 1996 Niels Hamel
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Dramaturgie Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
De klucht van de koe Grime, kapwerk Utrechtse Theater Initiatieven 1984/1985 2 juli 1985 Aram Adriaanse
Het geheim van de prins Kostuums Toneelgroep Puck 1952/1953 4 oktober 1952 Egbert van Paridon
Had je me maar, of Hoe Jan Klaassen z'n Katrijntje kreeg Kostuums Toneelgroep Puck 1953/1954 14 november 1953 Egbert van Paridon
Een midzomernachtdroom Kostuums Toneelgroep Theater 1956/1957 17 juni 1957 Cruys Voorbergh, Michael Warre
Het bloedrood café Kostuums Comité Het Nederlandse Stuk 1956/1957 14 juli 1957 Karl Guttmann
De kruik Kostuums Amsterdams Ballet 1960/1961 23 november 1960
De schaduw Kostuums Scapino Ballet 1961/1962 6 oktober 1961
De rondgang van Maaier Makaber Kostuums Nieuwe Komedie 1963/1964 16 september 1963 Johan de Meester jr.
Leer om leer Kostuums Nieuwe Komedie 1963/1964 10 april 1964 Johan de Meester jr.
Uburleske (Ubu Roi) Kostuums Toneelgroep Theater 1964/1965 7 november 1964 Hans Croiset
De meeuw Kostuums Toneel- en Televisiegezelschap Ensemble 1964/1965 29 november 1964 Peter Scharoff
De avonturen van de brave soldaat Svejk Kostuums Toneelgroep Theater 1964/1965 1 januari 1965 Hans Croiset
Kabaal in Chioggia Kostuums Toneelgroep Theater 1965/1966 2 januari 1966 Hans Croiset
De heilige Johanna van de slachthuizen Kostuums Toneelgroep Theater 1965/1966 12 maart 1966 Hans Croiset
Tweelingbroer gezocht Kostuums Toneelgroep Theater 1966/1967 10 september 1966 Elise Hoomans
Trommelen in de nacht Kostuums Toneelgroep Theater 1966/1967 14 januari 1967 Hans Croiset
Voor het donker wordt Kostuums Toneelgroep Theater 1967/1968 15 september 1967 Ab Abspoel
Driekoningenavond of Wat u maar wilt Kostuums Toneelgroep Theater 1967/1968 1 januari 1968 Hans Croiset
Een blijde gebeurtenis Kostuums Stichting Het Amsterdams Toneel 1971/1972 10 december 1971 Henri Engels
De vos Kostuums Nieuwe Komedie 1971/1972 19 mei 1972 Erik Vos
Het verhaal van de soldaat Kostuums Nieuwe Komedie 1971/1972 19 mei 1972 Erik Vos
Peer Gynt Kostuums Toneelgroep De Appel 1972/1973 13 april 1973 Erik Vos
Droom van een midzomernacht Kostuums Publiekstheater 1973/1974 21 september 1973 Hans Croiset
Don Juan Kostuums Toneelgroep De Appel 1974/1975 21 november 1974 Erik Vos
De goede mens van Sezuan Kostuums Publiekstheater 1974/1975 22 maart 1975 Hans Croiset
Oresteia Kostuums Toneelgroep De Appel 1977/1978 16 december 1977 Erik Vos
Oom Wanja Kostuums Toneelgroep De Appel 1984/1985 21 december 1984 Erik Vos
De klucht van de koe Kostuums Utrechtse Theater Initiatieven 1984/1985 2 juli 1985 Aram Adriaanse
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Kostuums Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
De vervolging van en de moord op Jean Paul Marat opgevoerd door de verpleegden van het krankzinnigengesticht van Charenton onder regie van de heer De Sade Kostuums Toneelgroep De Appel 1986/1987 5 november 1986 Erik Vos
Het uur U / Awater Kostuums De Paardenkathedraal 1994/1995 7 oktober 1994 Aram Adriaanse
De tragikomedie van Don Cristobal en Dona Rosita Licht Stichting Tamam 1986/1987 11 september 1986 Niels Hamel
Het uur U / Awater Licht De Paardenkathedraal 1994/1995 7 oktober 1994 Aram Adriaanse

Ontwerpen in de Collectie TIN

In de Collectie TIN bevinden zich decor- en kostuumontwerpen, kostuums, en enkele maquettes van Niels Hamel. Hieronder vindt u een selectie.

N.B. Wilt u een compleet overzicht van alle werken van Niels Hamel in de Collectie TIN? Raadpleeg dan de catalogus: zie Catalogus van de Theatercollectie.


Bronnen