ZeldZaam - Stichting Zeldzaam - 1988-12-22

Titel	ZeldZaam
Producent	Stichting Zeldzaam
Discipline	amusementsvorm
Onderwerp	musical
Premièredatum	22 december 1988
Seizoen	1988/1989
Locatie	Stadsschouwburg, Amsterdam (1894)
Productierecord (Axiell)	Catalogus Theatercollectie

PermalinkPermanente link naar deze pagina. Gebruik ctrl-click om de link te kopiëren.<br> Het complete adres is: <br> <code>theaterencyclopedie.nl/id/01944072-bb4b-720a-803d-b2dd460f77e5</code> - xmlSemantische informatie in XML. - jsonSemantische informatie in JSON. - rdfGestructureerde informatie in RDF/XML-formaat

Afbeelding(en) uploaden namens en met toestemming van de auteur

×

Productiefoto's uploaden

Uploaden van een foto

Enkele aanwijzingen

Upload hier alleen afbeeldingen van deze productie als je via de producent toestemming hebt gekregen om de afbeeldingen te uploaden. Het is alleen mogelijk een foto te uploaden, wanneer je bent ingelogd. Als je nog geen account voor de TheaterEncyclopedie hebt, vraag die dan hier aan.

Voorwaarden en licentie

Door het uploaden van de afbeelding verklaar ik dat de door mij geüploade afbeelding is toegevoegd na toestemming van de auteursrechthebbende en/of de producent van de productie, met als enige doel plaatsing op de kanalen van de Theaterencyclopedie.

• Stap 1
  Beschrijving:
  {{Foto|Afgebeeld=|Onderwerp=ZeldZaam - Stichting Zeldzaam - 1988-12-22|Vervaardiger=|Ondertekening=~~~~|Uploadvanaf=ZeldZaam - Stichting Zeldzaam - 1988-12-22|Licentie=TE-licentie-2}}
  Selecteer bestanden...
• Stap 2

  Om de nieuwe afbeelding weer te geven, kopieer je de bestandsnaam en plaats je de bestandsnaam in het onderdeel "Vrije aanvullende tekst" van het bewerkingsformulier van deze pagina. Er staat daar aanvullende uitleg!

  Is het geuploade bestand een affiche van de voorstelling, plaats de afbeelding dan in het veld afbeelding!

  Verder met afbeelding plaatsen...

Stop

Verhaal

Beknopte samenvatting

Tijdens de lancering van frisdrank "Fresh P" ontvlucht de ongelukkige Margot van Raamsdonk haar kille echtgenoot Jacob. Ze sluit zich aan bij een groep idealistische krakers, geleid door de fanatieke Pop, die een oude stokerij van Jacob hebben omgetoverd tot een creatieve broedplaats.
Terwijl Jacob een gewelddadige ontruiming voorbereidt voor de bouw van een hotel, presenteren de krakers een alternatief plan voor wonen en werk. Een poging tot bemiddeling door de charmante Tobias mislukt pijnlijk, maar een eenzaam bezoek aan het pand opent Jacobs ogen voor de aanwezige creativiteit.
Na een harde confrontatie met Margot over zijn starheid, komt Jacob tot inkeer: hij staakt de ontruiming en financiert hun plannen. De gemeenschap blijft bestaan en de liefde tussen Pop en Tobias bloeit op, maar het huwelijk is definitief voorbij; Margot kiest definitief voor haar eigen onafhankelijkheid.

Uitgebreide samenvatting

Het publiek wordt bij binnenkomst direct onderdeel van de voorstelling: ze zijn te gast op een mondaine, trendy cocktailparty van het roemruchte Van Raamsdonk concern. Jacob van Raamsdonk, de trotse president-directeur van dit familiebedrijf dat al sinds 1554 bestaat, viert de lancering van zijn nieuwste troef op de frisdrankmarkt: "Fresh P". Tussen de jetset, de modewereld en de verzamelde pers houdt Jacob een ronkende speech. Er valt echter een schaduw over de feestvreugde als blijkt dat de beoogde sterpresentatrice, Amanda Reddington, niet is komen opdagen. Haar plaats wordt ingenomen door Jacobs vrouw Margot, voor wie het pijnlijk duidelijk is dat ze slechts een tweederangs reserveoptie is. De party ontaardt in een wrange sfeer waarin ijdelheid en de zucht naar aandacht de boventoon voeren; iedereen ruziet over wie er 'in beeld' mag staan.

Ondertussen maken we kennis met de andere kant van de stad. Tobias ontmoet zijn vriend Marlon, die dringend behoefte heeft aan woonruimte. Samen besluiten ze naar een kraakspreekuur te gaan. Hun oog valt op een monumentaal maar vervallen fabriekspand: de oude jeneverstokerij van Van Raamsdonk uit 1554, die al sinds 1975 leegstaat. Onder grote belangstelling wordt het pand gekraakt door een diverse groep van honderd jongeren, onder wie werklozen, muzikanten en kunstenaars. Het publiek wordt hierbij direct aangesproken alsof zij zelf de krakers zijn. In de duisternis van de kraakactie voert de fanatieke Pop de boventoon met een krachtig lied, terwijl de krakers met gereedschap en bouwmaterialen het pand direct beginnen te transformeren.

Terwijl de PR-man van het concern Jacob enthousiast een nieuw commercieel draaiboek presenteert, komt het bericht van de kraak binnen. Jacob is razend, zeker wanneer blijkt dat de politie niet direct kan ingrijpen in zijn eigen erfgoed. Thuis loopt de spanning verder op. Margot, die zich voor de zoveelste keer door Jacob in de steek gelaten voelt, vermoedt dat hij een affaire heeft met zijn secretaresse. Tijdens een eenzaam diner kijkt ze naar de glimmende reclames van "Fresh P" op de achtergrond. Ze probeert mee te zingen met de vrolijke jingle, maar haar stem klinkt vals en de vrolijkheid slaat om in een grimmige nachtmerrie. Margot beseft dat zij geen plek heeft in de kunstmatige wereld van haar man en besluit bij hem weg te gaan.

In de fabriek heerst ondertussen een vrolijke maar vermoeiende chaos. Zonder huisregels en met een overschot aan huisdieren is er een enorm verloop van bewoners. Tobias en Marlon blijven echter plakken. Tobias, de eeuwige optimist met zijn stopwoordje "Zeldzaam", raakt gefascineerd door Pop. Hoewel ze elkaars tegenpolen zijn — de hardwerkende, geëmancipeerde Pop tegenover de luie praatjesmaker Tobias — ontstaat er een broeierige dynamiek. Margot besluit haar oude leven definitief achter zich te laten en klopt aan bij de fabriek. Pop biedt haar direct een slaapplek aan. Terwijl de krakers worstelen met de interne chaos en een vergadering beleggen over huisregels, probeert Jacob achter de schermen zijn macht te consolideren door een wethouder te paaien voor de bouw van een hotel in de fabriek.

De krakers slaan echter terug. Ze vormen een commissie en Margot vindt haar kracht door het voorbeeld van de zelfstandige Pop te volgen; ze brengt een ongekende huiselijkheid in het pand. Ondertussen radicaliseert het protest: Tobias en de 'Graffiti Boys' beschilderen de witte gevel van het hoofdkantoor met het woord "Zeldzaam". Tobias wordt opgepakt, maar de actie is geslaagd: de stad praat erover. De krakers presenteren een professioneel alternatief plan voor de fabriek, inclusief ateliers, een drukkerij en café-restaurant 'De Witte Kater'. Om de pers te dwingen aandacht aan hun inhoudelijke plan te besteden, veinzen ze een bestorming van het gemeentehuis, waardoor de wethouder zich genoodzaakt ziet het plan voor de camera's in ontvangst te nemen.

De spanningen tussen de bewoners en Jacob bereiken een hoogtepunt wanneer Tobias, vermomd in een duur pak en rijdend in een Maserati, het kantoor van Jacob infiltreert om het plan persoonlijk te overhandigen. Jacob doorziet de list en stuurt hem woedend weg. Toch knaagt de eenzaamheid aan Jacob; hij mist Margot en besluit in een roes in te breken in zijn eigen fabriek om het verloren familiewapen terug te stelen. Hij wordt echter ontdekt door de bewoners. Tobias probeert de situatie nog te redden door Jacob als gast te behandelen, maar Pop ontmaskert hem en zet hem hardhandig buiten.

Wanneer de definitieve ontruiming dreigt, kiest de groep voor een geweldloze maar weerbare tactiek: het pand wordt gebarricadeerd en het krakerslied klinkt door de straten. In een laatste confrontatie vertelt Margot aan Jacob dat zij al die tijd in zijn oude fabriek heeft gewoond. Ze confronteert hem met zijn lafheid en zijn onvermogen om echt te kiezen voor wat hij wilde, zoals zijn oude droom voor de theaterschool. Haar woorden raken Jacob diep. In een verrassende wending na de ontruiming blijkt Jacob de plannen te hebben omgegooid: hij heeft de ontruiming ongedaan gemaakt en het krakersalternatief gefaciliteerd. Hoewel de fabriek gered is en het plan gerealiseerd, blijft de persoonlijke breuk bestaan: Jacob en Margot zijn definitief uit elkaar, maar in de muren van de oude fabriek is een nieuwe, zeldzame wereld ontstaan.

Context

‘Dromen. Doen. En Slagen.’ Met deze ambitieuze ondertitel werd de Nederlandstalige popmusical Zeldzaam op 21 december 1988 gelanceerd in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Hoewel de productie groots werd opgezet, bleek de weg naar blijvend succes vol obstakels. De muziek die in Zeldzaam te horen was, was een menging van rock, hip-hop, funk en ballads.

Producent Tom Oosterhuis had een duidelijke missie: de Nederlandse musical ontdoen van zijn stoffige imago. Volgens theaterhistoricus Hilde Scholten (Musicals in Nederland, 2004) was Zeldzaam een bewuste poging om aan te sluiten bij de rauwe tijdsgeest van de late jaren '80. In plaats van de klassieke Broadway-stijl te kopiëren, koos Oosterhuis voor een verhaal over werkloze artiesten die een pand kraken om hun dromen te verwezenlijken. Dit thema sloot naadloos aan bij de krakersbeweging en de maatschappelijke onrust van die tijd.

Toch haalde Zeldzaam niet meer dan vijftig voorstellingen. “Zeldzaam was een succes, maar we moesten stoppen vanwege het logge theatersysteem in Nederland”. Ze konden, omdat ze maanden zonder voorstellingen moesten overbruggen, de muzikanten, spelers en medewerkers niet betalen.

Visueel was de voorstelling grensverleggend. Geïnspireerd door de florerende videoclipcultuur werd er massaal ingezet op high-tech elementen, zoals snelle montages en enorme videoschermen. Om deze kostbare innovaties te bekostigen, werden grote sponsoren zoals Philips en Heineken aangetrokken. Philips gebruikte de musical zelfs als een proeftuin voor hun nieuwste videowall-technologie. De productie was daarmee een van de eerste in Nederland die technologie zo integraal onderdeel maakte van de vertelling.

De productie werd in het seizoen 1988-1989 onderscheiden met de Perspektiefreis. Tom Oosterhuis won deze aanmoedigingsprijs en werd daarmee bestempeld als jong scheppend theater- en muziektalent.

Uiteindelijk bleek de droom financieel niet houdbaar. Na slechts 49 voorstellingen viel het doek. De concurrentie van andere grote theaterproducties en de torenhoge ticketprijzen — nodig om de enorme kosten van de techniek terug te verdienen — zorgden ervoor dat de zalen niet vol genoeg raakten. Bovendien bleek de show door de zware technische eisen nauwelijks rendabel te verplaatsen naar andere steden.

Betrokkenen

De onderstaande personen hebben een (in)directe bijdrage geleverd aan de realisatie van de theaterproductie (in voorkomende gevallen op basis van- of uitgaande van een bestaand werk). Aanvullingen zijn welkom.

Auteurs en makers

NB: Op dit moment worden specificaties (bijv. 'assistent', 'dialogen', 'ontwerp') nog niet meegenomen vanuit de premièredatabase. Deze informatie is op te vragen via de Theatercollectie.

Aan de realisatie van deze productie hebben meegewerkt:

• Auteur: Tom Oosterhuis
• Muziek: Jurre Haanstra

• Regie: Jean-Pierre de Decker
• Choreografie: Gerleen Balstra

• Decor: Rijko Koning
• Kostuums: Rien Bekkers
• Licht: Jaak van de Velde

Rolverdeling en uitvoerenden

NB: De rolbenamingen zijn veelal direct overgenomen zoals in het originele programmaboekje vermeld, en kunnen zodoende verouderde termen bevatten. Zie ook deze pagina.

Frits Lambrechts - Jacob van Raemsdonck
Mies de Heer - Margo van Raemsdonck / Dr. Elza
Alexandra van Marken / Jean Michel van Rossum - Pop
Bill van Dijk - J.M van Rossum-Rambonnet
Frank Hoelen - Tobias
Steven Moonen - De Repres
Hans Mors - Een Heer van de PR / De Repres
Mona Alleman - Ensemble
Corine Boon - Ensemble
Stanley Burleson - Ome Jan / De Repres
Ruth Haumahu - Mary
Fons van Kraaij - Een Heer van de PR / De Repres
Maria Lekranty - Mai
Dagmar Ohm - Tante Nel
Marie-José Swart - Ensemble
Martin Ysebaert - Een Heer van de PR / De Repres
Wilma Hoornstra - Jeanette
Ciao May - Mister Billboard / De Repres

Muzikale uitvoering: Chris Langerhorst, Ad Colen, Gregor Theelen, Orlando Milan, Willem Schoenmaker, Leander Lammertink, Peter Heijen en Jeroen de Rijk

Vastlegging

• Fotografie: Jan Swinkels

Overige betrokkenen

• Muzikanten:
  • Drummer: Leander Lammertink
  • Trompetist: Willem Schoenmaker
  • Saxofonist: Ad Colen
  • Gitarist: Peter Heijen
• Choreografie en dansconcept: Gerleen Blastra
• Begeleiding muzikale leiding: Mw. Lucy Ball
• Assistant-theater regie: Lulu Aertgeerts
• Co-choreograaf: Benny Bell
• Script editor: Ineke Swanevelt
• Assistent-kostuumontwerp: Kitty Speelman
• Assistent Alan Evans: Rene Koenen
• Chef inspeciënt: Reyer Meeter
• Hoofd geluid: Rogier van Rossum
• Hoofd licht: Arist Richartz
• Projectie-inspeciënt: Han Vermeyern
• Assistent geluid-inspeciënt: Alfred Buning
• Kleedster: Marianne Hagedoorn
• Productieleiding: Jet Willers
• Zakelijke Leiding: Martine Verhoog
• Assistent Productie: Michiel de Wit
• Productiesecretaresse: Hiske Swart
• Productie: Tom Oosterhuis

Ontvangst

Binnen korte tijd werd de musical onderscheiden met diverse prijzen, waaronder de prijs voor Beste Musical van het seizoen ’88-’89, uitgeloofd door de gemeenschappelijke schouwburgen

De krant Trouw schrijft dat Zeldzaam voor iedereen bedoeld was. Maar volgens Tom Oosterhuis probeerden ze vooral het jongere publiek naar het theater te brengen. Hiervoor wilde de productie aan hand van videoclips de jongeren mensen uit hun huiskamer naar het theater halen. Ondanks de technologische innovatie waren de critici verdeeld. In een recensie in De Telegraaf (1988) werd het verhaal "inhoudelijk mager" genoemd. De krant stelde dat de overdaad aan videoschermen en flitsende effecten de verbinding met het publiek in de weg stond; men sprak zelfs van een "videoclip van twee uur" zonder diepgang. Toch was er ook erkenning voor het vakmanschap op het podium. De partituur van Jurre Haanstra was een groot succes. De musical bevat volgens de recensent van Trouw een aantal prachtige en ontroerende liedjes.

De verstaanbaarheid van de Nederlandse teksten was een probleem. De Telegraaf beschrijft dat het geluid octafonisch in de zaal verspreid was, dus via acht kanalen. Hierdoor kon je bijvoorbeeld een helikopter niet alleen horen, maar je voelde hem boven je hoofd hangen. Dat vonden mensen wel indrukwekkend maar dat ging ten koste van de verstaanbaarheid. Zo technisch complex was deze show en omdat het zo complex was, kostte het die schouwburgen zeker een dag van hun programmering om dit stuk überhaupt te kunnen opvoeren. Dit was te veel gedoe en werk voor de schouwburgen.

Uiteindelijk aarzelden de theaterdirecteuren de musical te boeken, omdat het om jong en veelal onbekend talent ging. Als er voorstellingen werden geboekt, dan was het alleen voor een of hooguit twee avonden. In een Interview van de Volkskrant zegt Tom Oosterhuis na de mislukking: “In Groningen stonden we vijf dagen achter elkaar en waren we vijf keer uitverkocht. Maar in Rotterdam zaten er maar 300 mensen in de zaal. Als een gemiddelde zaalbezetting van 77 procent was gehaald hadden we quitte gespeeld.”

Bronnen

Bronnenlijst

• Eiselin, Ferry. Televisie-herkansing voor musical ‘Zeldzaam’. Trouw. (24 maart 1990 ).
• Honig, P. H. (1991). Acteurs- en kleinkunstenaars-lexicon: 3200 namen uit 100 jaar Nederlands toneel. Arthemis.
• Musical kreeg geen kans om te “wortelen”. De Volkskrant (15 maart 1989).
• Musical 'Zeldzaam' flitsend maar inhoudelijk mager. De Telegraaf (22 december 1988).
• Pretentieloos. Pagina 9. Algemeen Dagblad (24 december 1988).
• Productiedatabase.
• Scholten, H. Musicals in Nederland: Een geschiedenis van de musical in Nederland. Terra - Lannoo, 2004.
• ‘Zeldzaam’, een aanwinst in musicalland. De Telegraaf (27 december 1988).
• Zeldzaam: Een miljoenen-spektakel in een kraakpand. Het Vrije Volk. (24 december 1988).
• Zeldzaam was beperkt succes door theatersysteem Nederland. Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland. (24 maart 1990).
• Zeldzame componist. Trouw. (23 december 1988).