Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zelfportret van Johannes Jelgerhuis Rzn. 361324.jpg


Portret van Johannes Jelgerhuis; litho van I.J.R.Z. Omnis, 1830.

NaamJohannes Jelgerhuis
Volledige naamJohannes Jelgerhuis Rieksz.
Geboortedatum24 september 1770
Geboorteplaats Leeuwarden
Overlijdensdatum6 oktober 1836
Overlijdensplaats Amsterdam
BeroepActeur, Beeldend kunstenaar
DisciplineToneel
VIAF-profiel74198851

Johannes Jelgerhuis (1770 – 1836) was een Nederlands acteur, toneeldocent, graveur en schilder.

Biografie

Zelfportret van Johannes Jelgerhuis als de waanzinnige Koning Lear. Aquarel.

De vader van Johannes Jelgerhuis, Rienk Jelgerhuis, was portretschilder, tekenaar en graveur en leerde Johannes het tekenvak. Jelgerhuis zette zijn studie voort bij de Amsterdamse landschapschilder P. Barbiers Pzn. Zijn oudst bekende grafische werk is een gravure van een optocht in Krommenie in 1788.

In 1791 trouwde Jelgerhuis, net 21 jaar oud, met de zeventienjarige Philippina Maria van der Boon. In hetzelfde jaar werd Jelgerhuis aangenomen als acteur bij het toneelgezelschap van Wilhelmus van Dinsen in Rotterdam. Hij heeft daar slechts één seizoen gespeeld, omdat de groep van Van Dinsen uit elkaar viel. Toen zijn vrouw overleed hertrouwde Jelgerhuis met Alida Maria Margrita Dol.

Van 1799 tot 1805 vervult Jelgerhuis als "liefhebber" gastrollen. In 1799 verschijnt hij op het toneel van Amsterdamse Stadsschouwburg als Avogaro in Gaston en Bayard. In 1804 speelt hij een gastrol als Koning Lear in het gelijknamige stuk. Vanaf 1805/1806 kreeg Jelgerhuis een vaste aanstelling als acteur bij deze schouwburg, die hij tot zijn dood zou houden. Daarnaast bleef hij al die jaren actief als schilder en tekenaar.

Jelgerhuis ontwikkelde zich tot voorvechter voor een officiële opleiding voor acteurs, die in Nederland nog niet bestond. In 1808 schreef hij een pleidooi voor een centrale opleiding, in 1810 maakte hij een boekje met etsen van de Tooneelkledingen van den Koninklijken Hollandschen schouwburg te Amsterdam, prenten met korte verklarende tekst. In 1811 verscheen een stuk van Jelgerhuis over de Franse acteurs [François-JosephTalma], Damas, Joséphine Duchesnois en Bourgoin, die Amsterdam kort daarvoor hadden bezocht. Jelgerhuis had de verschillende lichaamshoudingen, hun mimiek en de kostuums vastgelegd en van uitvoerige kritiek voorzien.

Jelgerhuis kon zijn idealen in praktijk gaan brengen toen hij in 1812 als frater werd opgenomen in de ‘Kunst en wetenschap beoefende maatschappij onder de zinspreuk V.W’, een instelling waar hij tekenkunde, kunstmatige voordracht en ‘Uiterlijke Welsprekendheid’ doceert aan jonge acteurs. Jelgerhuis bracht hen de Frans-classicistische stijl bij. In 1827 verscheen zijn standaardwerk: Theoretische lessen over de gesticulatie en mimiek, gegeven aan de kweekelingen van het fonds tot opleiding en onderrigting van tooneel- kunstenaars aan den Stadsschouwburg te Amsterdam. Dit werk geeft in teksten en afbeeldingen een belangrijk beeld van een Frans-classicistische acteerstijl en is daarmee van groot belang voor de geschiedschrijving van de classicistische theaterperiode. Maar Jelgerhuis had zijn tijd niet mee: het treurspel raakte uit de mode en het publiek wenste zangstukken, balletten en lichte kost. In december 1835 was zijn laatste benefietavond. Hij speelde de hoofdrol in het treurspel Zelmire, net als in het blijspel dat daarop volgde. Op 6 oktober 1836 overleed hij. Kort na zijn dood werd ter ere van hem een plechtige hulde georganiseerd in de Amsterdamse schouwburg.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een link naar een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gegaan en waarin hij is opgetreden, voor zover geregistreerd in de Productiedatabase.

 
De advokaten - Amsterdam Stadsschouwburg - 1829-10-28
De speler, of Revenge-Praag - Amsterdam Stadsschouwburg - 1829-12-06
Fedra - Amsterdam Stadsschouwburg - 1830-04-24
Anthonius Hambroek, of de belegering van Formoza - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-08-24
De edelmoedige dragonder - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-09-14
Amsterdam in 1672 - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-09-21
De Abt de l'Epée - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-10-12
De militaire stand - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-11-02
De staatkundige tin-gieter - Amsterdam Stadsschouwburg - 1831-11-16
Eene Amsterdamsche winteravond in 1632 - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-01-11
De slag op de Zuiderzee, in 1573, of de twee stuurlieden - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-02-02
De behoeftige uit weldadigheid - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-02-08
Jacoba van Beijeren, gravin van Holland en Zeeland - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-03-10
Clemence en Waldemar - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-03-29
Een dag in Haarlem, of de geheimzinnige tegen wil en dank (Une journée à Versailles) - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-04-14
Gustaaf Adolf, of de veldslag bij Lutzen - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-05-02
De deugdzame galeiroeijer of De beloonde vaderliefde - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-09-05
Epicharis en Nero - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-09-08
Montigni - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-10-18
Groningen ontzet - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-11-15
De dood van Karel, Kroonprins van Spanje - Amsterdam Stadsschouwburg - 1832-12-22
De inspraak van het bloed - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-03-07
Edipus - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-04-13
Monzongo, of De koninklijke slaaf - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-08-31
Ninus de tweede - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-10-12
De gevolgen van een eenige leugen - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-10-24
Engeland in het jaar 1651 of Deugd en misdaad - Amsterdam Stadsschouwburg - 1833-12-12
Cosmos de medicis of De gestrafte broedermoord - Amsterdam Stadsschouwburg - 1834-01-16
Maria, Koningin van Zweden en Katharina, Hertogin van Finland - Amsterdam Stadsschouwburg - 1834-05-10
Athalia - Amsterdam Stadsschouwburg - 1834-10-30
Pedro de Wreede, koning van Kastiliën - Amsterdam Stadsschouwburg - 1835-09-19
Pieter Dirkszoon Hasselaar - Amsterdam Stadsschouwburg - 1835-11-18
De groote wereld en goedhartigheid - Amsterdam Stadsschouwburg - 1835-12-12
De wiskunstenaars of Het gevlugte juffertje - Amsterdam Stadsschouwburg - 1835-12-17

Bronnen

  • A.E. d’Ailly, Johannes Jelgerhuis Rieksz. Overdruk uit het Jaarboek Amstelodamum, 1938.
  • R.L. Erenstein, Een theatergeschiedenis der Nederlanden. Amsterdam: Amsterdam University press, 1996 pp 396- 403
  • Johannes Jelgerhuis rzn. Acteur- schilder 1770- 1836. Catalogus voor expositie Toneelmuseum: Amsterdam 1970.