De TheaterEncyclopedie is vernieuwd!

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Biografie

Thomas Bernhard (1931 — 1989) was een Oostenrijks schrijver en een toonaangevend dramaturg.

Thomas Bernhard werd geboren in de Vroedvrouwenschool te Heerlen. Moeder Herta Bernhard raakte in Oostenrijk zwanger van een man met wie zij niet gehuwd was, de timmerman Alois Zuckerstätter. Om de zwangerschap te verbergen, vertrok zij naar een vriendin in Rotterdam. In de Vroedvrouwenschool in Heerlen werd op 9 februari 1931 Thomas geboren. Bernhard had een zwakke gezondheid. In zijn vroege jeugd werd hij door zijn grootouders opgevoed, en in 1942 te Salzburg op pensionaat gestopt, waar hij boekhoudkunde volgde. Tussen 1951 en 1954 studeerde hij musicologie in Wenen, en volgde daarna in Salzburg les aan de Universität für Musik und Darstellende Kunst "Mozarteum" Salzburg. Ondertussen werkte hij als gerechtelijk verslaggever, en in 1957 publiceerde hij zijn eerste dichtbundel, Auf der Erde und in der Hölle. Het zijn sombere, evocatieve gedichten met een surrealistische inslag. Bernhard studeerde vervolgens dramaturgie te Salzburg, en ging in het dorpje Ohlsdorf wonen.

Zijn grote doorbraak kwam met zijn eerste roman, Frost, over een student die in het vervallen, ijskoud mijnwerkersdorpje Weng een excentrieke schilder moet observeren, van wie beweerd wordt dat hij gek is. De troosteloze, grijze omgeving vol hondenkadavers is een metafoor voor de weerzinwekkendheid van de mensen in het algemeen, en de afstotelijke natuur van de beschaving. De roman was een revelatie, zij het op een zeer eigenzinnige wijze: het werk staat bol van de walging en de afkeer die Bernhard voor zijn vaderland voelde, en de erkenning die hem in Oostenrijk te beurt viel, heeft zijn oordeel over dit land nooit milder gemaakt. In 1965 won Bernhard de Bremer Literaturpreis. Hij werd vooral actief als toneelauteur, en schreef theaterstukken aan de lopende band. Stuk voor stuk zijn het verbolgen, verbitterde en duistere schilderingen van de eenzaamheid, vijandelijkheid en stompzinnigheid van de mens, die denkt te kunnen liefhebben, maar in feite op lange termijn alleen nog maar kan haten en verafschuwen. Meer nog, die haat is noodzakelijk, want walging is wat mensen in beweging houdt. Hiermee profileerde Bernhard zich als een uitgesproken cultuurpessimist, met bovendien bijzonder veel zwarte humor en sarcasme. Ein Fest für Boris leverde hem in 1970 de Georg-Büchner-Preis op. Bernhard bleef in aanzien stijgen, en was voortdurend op reis. Wanneer hij thuis was, trok hij zich terug in een onooglijk dorpje in Opper-Oostenrijk, waaraan hij een hekel had, maar er waren tenminste niet zoveel mensen. Men zag hem dikwijls in Weense koffiehuizen zitten; hij gaf maar zelden interviews, want hij hield niet van journalisten. Hij was een vrijgezel en misantroop, die met gezondheidsproblemen kampte, en koketteerde graag met zijn mensenhaat. Bernhard hield zich het liefst afzijdig uit maatschappelijke debatten, en cultiveerde zijn imago als de buitenstaander die het gemaakt had. Wanneer toneelstukken van hem in het Wiener Burgtheater werden opgevoerd, was zijn oordeel vaak vernietigend, ofschoon deze uitlatingen niet zelden een ironische ondertoon hadden. Minetti en Ritter, Dene, Voss schreef hij speciaal voor de gelijknamige acteurs.

Zijn voortdurende afwijzing van Oostenrijk en zijn bewoners vonden hoofdzakelijk in intellectuele kringen resonantie; de stukken en romans van Bernhard zijn soms behoorlijk zware lectuur, met een opzettelijk elitaire houding. Bernhard vergt van zijn lezers een voldoende culturele bagage en vertrouwdheid met wetenschap, geschiedenis en zeldzaam vocabularium. De excentrieke Bernhard dreef het nihilisme van zijn generatie tot het uiterste; ook zelfmoord is een courant thema in zijn werk. In Alte Meister, een roman waarvan de vertelde tijd ternauwernood een uur of drie bedraagt en die zich in het Kunsthistorisches Museum van Wenen afspeelt — meer bepaald op een bankje vóór Man met baard van Tintoretto —, laat hij het hoofdpersonage, dat niet de verteller is, de hele menselijke cultuur tot schroot herleiden, in volzinnen die soms een hele bladzijde bestrijken en die Bernhards hypnotische, retorische vertelstijl die reeds in zijn lyriek tot uiting kwam, dik in de verf zetten.

Waarom Bernhard zo negativistisch was, en of dit door zijn persoonlijke ervaringen kwam, heeft na zijn dood tot enige speculaties geleid, toen zijn allereerste roman gepubliceerd werd, Auf der Höhe — Rettungsversuch, Unsinn. Bernhard had zich steeds tegen publicatie tijdens zijn leven verzet. De roman schijnt grotendeels autobiografisch te zijn; hij bestaat uit één enkele zin, die over bijna tweehonderd pagina's wordt uitgesmeerd en pas helemaal op het eind met een punt eindigt. Het is een verbitterde, zwaar melancholische woordenstroom, die een zwakke, kwetsbare jongeman toont die door iedereen in de steek wordt gelaten, nergens nog in kan geloven en aan alles een hekel krijgt. In de latere werken van Bernhard wordt de toon nog veel killer en afstandelijker.

Een jaar vóór zijn dood ontketende Bernhard een schandaal met zijn toneelstuk Heldenplatz; hij beweerde dat het Oostenrijk van die tijd nog niets veranderd was ten opzichte van de tijd van het fascisme. Hij had echter ook verdedigers, die hem meer dan ooit loofden. Bernhard werd gehuldigd als een van de grootste auteurs van Oostenrijk. Hij wreekte zich op het land door middel van zijn testament, waarin hij stipuleerde dat, tot vijftig jaar na zijn dood, geen enkel van zijn toneelstukken op Oostenrijkse bodem mocht worden opgevoerd, wat inhoudt dat Bernhard tot 2039 niet in Oostenrijk gespeeld mag worden. Zijn erfgenaam heeft de voorwaarden in 1999 echter verlicht, en er worden inmiddels regelmatig werken van Bernhard in het Wiener Burgtheater opgevoerd.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gebracht, c.q. die in Nederland te zien zijn geweest en waarbij hij geregistreerd werd in de Productiedatabase als auteur

 
De ignorant en de waanzinnige - Theaterschool - 1973-05-08
De macht der gewoonte - Stadstoneel Rotterdam - 1976-01-17
Het jachtgezelschap - Toneelgroep Baal - 1980-11-08
De wereldverbeteraar - Toneelgroep Baal - 1980-12-12
Voor het pensioen - Toneelgroep Baal - 1981-05-02
Vor dem Ruhestand - Holland Festival - 1981-06-09
Wederom - Onafhankelijk Toneel - 1982-01-05
Voor het pensioen - Toneelgroep Theater - 1982-03-18
De macht der gewoonte - I.N.S. Mannen van de Dam - 1982-11-30
De macht der gewoonte - I.N.S. Mannen van den Dam - 1982-11-30
Über allen Gipfeln ist Ruh - Publiekstheater - 1982-12-18
Der Schein truegt - Maatschappij Discordia - 1984-01-21
Der Schein trugt - Maatschappij Discordia - 1984-01-24
De domkop en de gek - Het Zuidelijk Toneel - 1984-09-30
Schijn bedriegt - Publiekstheater - 1985-01-18
De president - Nieuwe Komedie - 1985-03-26
De toneelmaker - Zuidelijk Toneel Globe - 1985-10-08
Der Theatermacher - Schauspielhaus Bochum - 1986-02-03
De macht der gewoonte - Stichting Noordelijk Theater De Voorziening - 1986-03-08
Ritter, Dene, Voss - Maatschappij Discordia - 1986-11-14
Voss - Maatschappij Discordia - 1986-11-14 Ritter Dene
De Worringers - Krochttheater - 1987-12-03
De macht der gewoonte - Theaterschool - 1988-01-28
Ritter-Dene-Voss - Theater De Korre VZW - 1988-03-05
Eenvoudig gecompliceerd - Handke-Weiss Gezelschap - 1988-03-30
Minetti - Theaterprodukties HoHo - 1988-04-05
Ritter, Dene, Voss - Het Nationale Toneel - 1988-11-25
Voss - Het Nationale Toneel - 1988-11-25 Ritter Dene
Vorst - De Maatschap - 1989-04-13
Minetti - Stichting Theatergroep Den Haag - 1989-05-17
Claus Peymann koopt een broek en gaat met mij eten - Toneelgroep Amsterdam - 1989-05-18
Ritter Dene Voss - Toneelacademie Maastricht - 1989-06-08
Am Ziel - Maatschappij Discordia - 1989-09-28
Plaats van bestemming - Toneelgroep De Appel - 1989-10-13
De theatermaker - Theater Malpertuis - 1989-11-16
Thomas Bernhard op de Heldenplatz - Henri van Zanten - 1990-06-08
De wereldverbeteraar - Stichting Wereld Premières - 1990-06-08
Einfach kompliziert - Holland Festival - 1990-06-25
Minetti - Maastrichts Theaterensemble Het Vervolg - 1990-09-14
Dramolette - Alex d'Electrique - 1990-11-14
Het jachtgezelschap - Toneelgroep Amsterdam - 1991-01-22
De president - Lantaren / Venster Producties - 1991-02-22
Einfach kompliziert - Theaterschool - 1991-03-21
Het rad van de geschiedenis - Maatschappij Discordia - 1991-06-11
Einfach kompliziert - ELS theater - 1991-09-23
Eenvoudig gecompliceerd - Stichting Theatergroep Den Haag - 1991-09-26
Heldenplatz - Het Nationale Toneel - 1991-09-28
De theatermaker - ELS theater - 1992-02-04
Eenvoudig gecompliceerd - De Onderneming - 1992-04-03
A szinházcsináló - Kamaraszínház - 1992-09-03
Gewoon ingewikkeld - Toneelspelersgezelschap STAN - 1993-02-10
De blinde en de bezetene - Wolfsmond - 1993-05-12
De domkop en de gek - Theaterschool - 1993-06-04
Elisabeth II - Toneelgroep Amsterdam - 1994-02-02
Am Ziel - De Trust - 1994-02-22
Minetti - Freek de Jonge - 1994-09-09
Ein Fest für Boris - Maatschappij Discordia - 1994-11-03
Ritter / Dene / Voss - Art & Pro - 1994-12-01
Vor dem Ruhestand (Voor de pensionering) - Stichting Nesproductiehuis - 1994-12-10
Der Theatermacher - Maatschappij Discordia - 1995-03-31
Fest - 't Barre Land - 1995-05-02
Deel 1 - Amphitheater - 1995-05-10 Macht van de gewoonte
Macht van de gewoonte, deel 1 - Amphitheater - 1995-05-10
Voor het pensioen - Stichting FACT - 1995-11-02
Heldenplatz - Maatschappij Discordia - 1995-11-15
De toneelmaker - Toneelgroep De Appel - 1996-02-16
Oude meesters - Toneelspelersgezelschap STAN - 1997-09-19
De wereldverbeteraar - De Paardenkathedraal - 1997-11-28
Schijn bedriegt - Stichting Growing up in Public - 1997-11-28
Voor het pensioen - Blauwe Maandag Compagnie - 1998-04-07
ErzZijn! - Theater Malpertuis - 1998-10-14
De schijn bedriegt - Stichting Toneelschuur Producties - 1998-10-24
Alles is rustig - Toneelspelersgezelschap STAN - 1999-05-28
De schijn bedriegt - Stichting Keesen & Co - 1999-09-07
Het jachtgezelschap - Cie. de Koe vzw - 1999-12-08
Op de hoogte / Reddingspoging / Onzin - Stichting FACT - 2000-04-06
Minetti - Toneelgroep De Appel - 2000-12-15
Minetti - Hogeschool voor de Kunsten Arnhem - 2001-04-25
De theatermaker - Toneelhuis - 2001-04-27
Schijn bedriegt - De Tijd vzw - 2002-01-08
… overige resultaten

Bronnen

Werken

  • 1957 Auf der Erde und in der Hölle (dichtbundel)
  • 1958 Unter dem Eisen des Mondes (dichtbundel)
  • 1958 In hora mortis (dichtbundel)
  • 1959 Die Rosen der Einöde (verhalenbundel)
  • 1963 Frost (roman)
  • 1964 Amras (verhalenbundel)
  • 1967 Verstörung (roman)
  • 1968 Ein Fest für Boris (toneel)
  • 1968 Ungenach (vertelling)
  • 1969 Watten (roman)
  • 1970 Das Kalkwerk (roman)
  • 1971 Midland in Stilfs (roman)
  • 1971 Der Italiener (toneel)
  • 1972 Der Ignorant und die Wahnsinnige (toneel)
  • 1974 Die Jagdgesellschaft (toneel)
  • 1974 Die Macht der Gewohnheit (toneel)
  • 1975 Korrektur (roman)
  • 1975 Der Präsident (toneel)
  • 1975 Die Ursache. Eine Andeutung (roman)
  • 1976 Der Keller (roman)
  • 1977 Minetti (toneel)
  • 1978 Immanuel Kant (toneel)
  • 1978 Der Atem (roman)
  • 1981 Die Kälte (roman)
  • 1982 Wittgensteins Neffe (roman)
  • 1982 Ein Kind (roman)
  • 1983 Der Schein trügt (toneel)
  • 1984 Holzfällen. Eine Erregung (roman)
  • 1984 Ritter, Dene, Voss (toneel)
  • 1985 Alte Meister (roman)
  • 1986 Auslöschung. Ein Zerfall (roman)
  • 1988 Heldenplatz (toneel)
  • 1990 Auf der Höhe — Rettungversuch, Unsinn (postume roman)

Bronnen

  • Productiedatabase
  • Wikipedia
  • Barbara Baumann & Brigitta Oberle (1985), Deutsche Literatur in Epochen. München: Max Hueber.
  • Gerhard Fricke & Mathias Schreiber (1988), Geschichte der deutschen Literatur. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
  • Wolf Wucherpfennig (1986), Geschichte der deutschen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Stuttgart: Ernst Klett.}}