De TheaterEncyclopedie is vernieuwd!

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Haydnportrait.jpg


Joseph Haydn

NaamJoseph Haydn
Volledige naamFranz Joseph Haydn
Geboren31 maart 1732
Rohrau
Overleden31 mei 1809
Wenen
BeroepComponist
DisciplineMuziektheater
TrefwoordenOpera
IMDb-profiel
VIAF-profiel

Joseph Haydn (1732-1809) was een Oostenrijks componist.

Biografie

Hij stamde uit een tamelijk arme Oostenrijkse familie. Zijn vader Matthias was wagenmaker. Joseph had een vrij moeilijke jeugd. Toen hij vijf jaar was, nam zijn oom hem mee naar het stadje Hainburg, waar hij naar school ging en muziekles kreeg. Op achtjarige leeftijd werd hij sopraan in het knapenkoor van de Stephansdom in Wenen. Daar bleef hij negen jaar, waarvan de laatste vier met zijn broer Michael. Zijn stemwisseling trad namelijk pas zeer laat in. Hoewel zijn mentor Georg Reuter hem probeerde over te halen zich te laten castreren, heeft Joseph, mede op aandringen van zijn vader, geweigerd deze riskante ingreep te ondergaan. Toen zijn stem veranderde, restte hem niets anders dan ontslag uit het koor. Hij had reeds bepaald dat hij componist zou worden, wat zijn ouders ten zeerste afkeurden: zij vonden dat hun zoon meer voor het priesterschap in de wieg was gelegd. Natuurlijk zou een leven als kloosterling hem, zeker voor de eerstvolgende jaren, veel meer vastigheid geven, maar hij koos een moeilijker weg. De daaropvolgende jaren waren dan ook zwaar. Gelukkig bood Michael Spangler hem een zolderkamer aan in het Michaelerhaus op de Kohlmarkt in Wenen. Haydn hield zich met wat losse baantjes in leven, zoals het meespelen in ensembles, het geven van muziekonderricht en het begeleiden van zangers zoals Nicola Porpora. Deze laatste bracht hem in contact met bekende operacomponisten als Christoph Willibald Gluck, Johann Christoph Wagenseil en Karl Ditters von Dittersdorf.

Na vier jaar kreeg Haydn in 1755 eindelijk een vaste betrekking als kapelmeester aan het hof van graaf von Morzin in Lukawitz, dankzij graaf von Fürnberg. In 1761 werd het orkest opgeheven en kwam Haydn naar Eisenstadt, bij vorst Paul II Anton Esterházy. Deze werd een jaar later door zijn zoon Nicolaas I Jozef opgevolgd. In Esterházy zou hij tot 1790 blijven. Als kapelmeester en hofcomponist had hij hier veel werk, want de Esterházy's waren grote cultuurliefhebbers. Haydn heeft dan ook vele werken geschreven voor het vorstelijk orkest. Alhoewel Haydn weinig in contact stond met grote muziekcentra als Wenen, verwierf hij toch faam door de vele gasten die bij de vorst op bezoek kwamen. Tussen circa 1765 en 1775 benoemt men zijn werk met "Sturm und Drang": het zit vol met snel afwisselende akkoorden, abrupte wisselingen en mineurharmonieën.

Tijdens zijn verblijf bij de Esterházy’s schreef Haydn een zeer groot aantal werken, waaronder pianowerken, liederen en 125 bariton trio’s; Nicolaus blonk immers uit op dit gamba-achtige strijkinstrument. Verder componeerde Haydn 24 opera’s. In 1782 ontmoette Haydn Mozart; na de dood van Nicolaus in 1790 ging Haydn naar Londen. Daar schreef hij de laatste 12 van zijn 106 symfonieën. Hij verbleef in Londen in 1791-1792 en 1794-1795.

In 1795 keerde hij definitief terug naar Wenen. Daar hield hij zich tot zijn dood in 1809 vooral bezig met religieuze muziek. Vele missen en twee oratoria, Die Schöpfung en Die Jahreszeiten heeft hij daar geschreven. Deze werken waren zijn laatste en getuigden nog van een geweldige scheppingskracht, die door de faam van Beethoven (met wie hij niet goed kon opschieten) en door de tand des tijds snel in de vergetelheid dreigden te belanden.

Betekenis

Haydn heeft grote invloed gehad op de muziekgeschiedenis. In zijn vroegste werken was hij nog erg beïnvloed door de barokstijl, maar Haydn ontwikkelde zich tot een klassiek componist en met hem ontwikkelde zich de muziek in het algemeen. Hij stond aan de basis van de vorming van de vierdelige symfonie en droeg bij aan de ontwikkeling van de sonatevorm. Hij ontwikkelde het strijkkwartet en gaf het zijn vorm door de vier strijkers op een gelijkwaardig niveau te plaatsen. Haydn schreef 68 strijkkwartetten. In onze tijd hebben vooral deze kwartetten de waardering voor Haydn hernieuwd. Zijn faam was tijdens zijn leven al zo groot, dat vele werken van tweederangscomponisten onder zijn naam werden uitgegeven, wat bij sommige stukken de identiteit van de auteur behoorlijk dubieus maakt. "De oppervlakkige musicus of luisteraar begrijpt de onderhuidse humor en de inventiviteit van Haydn gewoon onvoldoende. Vergelijk het met Couperin of Rameau - daar krijg je ook geen handen voor op elkaar."[1]

Haydns werken worden zowel aangeduid met 'opus'-nummers als met het Hoboken-Verzeichnis classificatiesysteem.

Theater/Dans

Een chronologisch en daaronder een alfabetisch overzicht van de voorstellingen die in première zijn gebracht, c.q. die in Nederland te zien zijn geweest en waarbij hij geregistreerd werd in de Productiedatabase als componist, alsmede zijn overige bijdragen aan voorstellingen

 
Programma der dansen - Dansgroep Netty van der Valk - 1942-01-07
Dansavond Dansgroep Netty van der Valk - Dansgroep Netty van der Valk - 1942-03-16
Titel niet bekend (Dans programma dansgroep Netty van der Valk) - Dansgroep Netty van der Valk - 1945-03-04
De apotheker - Camerata Amsterdam - 1952-05-10
Quatre mouvements - Ballet van de Nederlandse Opera - 1952-10-02
Mouvements symphoniques - Ballet van de Nederlandse Opera - 1958-11-14
Il mondo della luna - Holland Festival - 1959-06-24
Mouvements symphoniques - Amsterdams Ballet - 1959-12-29
Harlekinade - Scapino Ballet - 1960-11-05
Der Apotheker - Orfeo - 1963-01-01
L'infedeltà delusa - Stichting De Nederlandse Opera - 1963-06-29
Der Apotheker - Zuid Nederlandse Opera - 1964-06-02
Le pescatrici - Holland Festival - 1965-06-26
Piece Period - Holland Festival - 1965-07-05
Duet - Holland Festival - 1965-07-05
Le pescatrici - De Nederlandse Operastichting - 1966-06-15
Duet - Holland Festival - 1966-07-04
Un concierto en blanco y negro - Ballet Nacional de Cuba - 1969-04-14
La fedeltà premiata - De Nederlandse Operastichting - 1970-06-30
Ongewoon Recital Fons Jansen - Fons Jansen - 1973-10-15
Spectacle Coupé - Studio L.P. - 1973-12-23
La canterina - Studio Ensemble Nederlandse Opera Stichting - 1975-09-28
Symphonie in D - Nederlands Dans Theater - 1976-10-18
List en liefde - Publiekstheater - 1977-12-10
Symfonie in NDT - Nederlands Dans Theater - 1979-03-22
Landschap - Het Nationale Ballet - 1982-06-02
L'isola disabitata - Stichting De Zomeropera - 1983-06-12
Lo speziale - Stichting De Zomeropera - 1984-06-16
Haydn symfonie - Het Nationale Ballet - 1984-11-21
Want wij weten niet wat wij doen - Het Nationale Ballet - 1985-03-05
Petits pas door petits rats - Balletgala - 1985-03-05
Le pescatrici - Stichting De Zomeropera - 1986-06-15
Die Entführung aus dem Serail - Stichting De Zomeropera - 1987-06-12
L'infedeltà delusa - Stichting De Zomeropera - 1988-06-16
Symfonie in D - Koninklijk Ballet van Vlaanderen - 1989-01-29
La canterina - Stichting De Zomeropera - 1989-02-18
Orlando paladino - Stichting De Zomeropera - 1989-06-14
Een bolvormige tragedie - De Pragmatici - 1990-01-24 Het waterhoen
Het waterhoen, een bolvormige tragedie - De Pragmatici - 1990-01-24
La vera costanza - Stichting De Zomeropera - 1990-06-15
Mevr. Klein - Nieuw Ensemble RaamTeater - 1990-10-06
Il mondo della luna - Stichting De Zomeropera - 1991-06-15
Il mondo della luna - Teatr Wielki - Poznan - 1991-12-03
Il mondo della luna - Teatr Wielki Poznan - 1991-12-03
Slotkoor - Het Nationale Toneel - 1991-12-19
Châteaux en Espagne - Compagnie Michèle Anne de Mey - 1992-02-18
Die Feuersbrunst - Stichting De Zomeropera - 1992-02-29
Small Dance - Mary Overlie - 1992-06-13
Unisono - Theaterschool - 1992-06-30
Hours - The Meek - 1992-11-21
La fedeltà premiata - Stichting De Zomeropera - 1993-06-19
Floating Silhouettes - Floating Amsterdam - 1994-06-10
Recital - Het Gevolg - 1996-01-07
Al te luide eenzaamheid - Victoria - 1996-03-20
Der Lauf der Dingen - Korzo producties - 1996-11-14
Kersentuin - Maatschappij Discordia - 1997-06-10
Unisono - Balletgala - 1998-01-30
Pelleas en Melisande - Maatschappij Discordia - 1998-04-24
Il mondo della luna - Stichting Opera Zuid - 1999-02-27
Orfeo ed Euridice, ossia l'anima del filosofo - Nationale Reisopera - 1999-10-16
Hegel's Vacation - Holland Dance Festival - 1999-11-12
Recombinant - Stichting Bühne de BovenLucht - 2000-09-22
Recombinant - Stichting Bühne de BovenLucht - 2000-09-23
Die Schöpfung - Orkest van de Achttiende Eeuw - 2001-02-13
Deel uit Symphonie in D - Introdans Ensemble voor de Jeugd - 2002-02-23
Lo speziale - Opera Minora - 2002-05-25
Simple Things - Nederlands Dans Theater II - 2002-11-14
De schepping - Nederlands Blazers Ensemble - 2002-11-15
Toeters in trammelant - Trio Kassandra - 2004-08-24
Osiris en de dierigenten - Het Concertgebouw NV - 2004-12-18
My J.O.Y. - Random Collision - 2008-02-28
Lisa's wiegelied - Productiehuis Jeugdconcerten - 2008-04-19
L'Isola Disabitata - Opera Trionfo - 2009-10-17
L'isola disabitata - Nationale Reisopera - 2009-11-07
Lisa's grote reis - Oorkaan - 2009-11-07
Cacti - Nederlands Dans Theater II - 2010-02-25
Die Jahreszeiten - Onafhankelijk Toneel / Opera O.T. - 2011-05-25
Gólgota picnic - Centro Dramático Nacional - 2011-09-21
Dodelijk verlangen - Theatergezelschap Fantasten - 2012-01-20
Mondo aan de Scheene - Stichting Intermezzo - 2016-08-16
… overige resultaten
  • Het alfabetisch overzicht van deze voorstellingen
  • Idem als schrijver of auteur van een libretto voor zijn eigen muziektheaterwerken.

Composities

  • Concerto's van Joseph Haydn
  • Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze
  • Missen van Joseph Haydn
  • Opera's van Joseph Haydn
  • Strijkkwartetten van Joseph Haydn
  • Symfonieën van Joseph Haydn

Trivia

Volgens sommige biografen is zijn ware geboortedatum 1 april, maar deze datum zou vervalst zijn omdat die dag werd beschouwd als narrendag.

Zie ook

  • Hoboken-Verzeichnis
  • Lijst van maçonnieke muziek

Externe links


Bronnen


  1. Haydnkenner en dirigent [[Frans Brüggen in een interview met Mischa Spel in het NRC-Handelsblad, 28-8-2009