Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken


Georg Büchner.jpg


Georg Büchner rond 1830.

NaamGeorg Büchner
Volledige naamKarl Georg Büchner
Geboortedatum17 oktober 1813
Geboorteplaats Goddelau
Overlijdensdatum19 februari 1837
Overlijdensplaats Zürich
BeroepSchrijver
DisciplineSchrijver
TrefwoordenToneel
Externe databases:
DBNL
IMDb
VIAF

Georg Büchner (1813-1837) was een avant-gardistisch Duits schrijver uit de Vormärz, en een maatschappelijk revolutionair. Hij was de zoon van een chirurg uit Hessen. In zijn jeugd in Darmstadt schreef hij vooral verhandelingen en gedichten, en sloot zich bij een politiek oppositiegroepje aan. De groothertog van Hessen stond hem in 1831 toe, vier semesters in Straatsburg te studeren; hij studeerde er geneeskunde en verbleef er bij een dominee, Johann Jakob Jaeglé, met wiens dochter Minna (Wilhelmine) hij een aanvankelijk heimelijke relatie aanging. In 1833 vervolgde hij zijn studie in Gießen, maar viel ten prooi aan hersenvliesontsteking, waardoor hij noodgedwongen naar Darmstadt diende terug te keren. Het daaropvolgende jaar speelde Büchner, die door zijn Franse ervaringen nog gesterkt was in zijn revolutionaire, Saint-Simonistische opvattingen, een cruciale rol bij de oprichting van de Gesellschaft der Menschenrechte, geïnspireerd op de Société des Droits de l'Homme et du Citoyen. Hij kreeg hiervoor de steun van de rector van de universiteit van Gießen, Friedrich Ludwig Weidig.

In 1834 schreef Büchner met Weidig een berucht geworden opruiend pamflet, Der Hessische Landbote, waarin hij als een razende tekeerging tegen het onderdrukkende regime dat in Hessen heerste. Hij stelde de vorst als een bloeddorstig monster voor, dat de boerenbevolking verpletterde en uitbuitte. Het schotschrift was gelardeerd met statistische gegevens over de militaire uitgaven van Hessen, en werd onder de boeren verdeeld, met de bedoeling een volksrevolutie uit te lokken. Het opzet mislukte echter omdat vele boeren de pamfletten aan de politie overhandigden, en omdat een spion de Gesellschaft der Menschenrechte verklikt had. Büchners huis werd doorzocht; hij hield zich gedeisd en schreef in 1835 zijn toneelstuk Danton's Tod, over de Franse Revolutie. In dit stuk schildert Büchner met een onverbiddelijk realisme het verval (zowel wereldlijk als geestelijk) van de Franse revolutionaire politicus Georges Danton. Uiteindelijk vluchtte hij voor het gerecht naar Straatsburg, vermits hij in Hessen gezocht werd. In Straatsburg schreef hij zijn enige novelle, Lenz, over een periode in het leven van Jakob Michael Reinhold Lenz. Het daaropvolgende jaar promoveerde hij aan de universiteit van Zürich tot doctor met een proefschrift over het zenuwstelsel van de barbeel, en ondertussen nam hij deel aan een toneelschrijfwedstrijd met zijn komedie Leonce und Lena, die hij echter te laat instuurde. In 1836, toen hij naar Zürich was verhuisd, schreef hij nog aan een nieuw toneelstuk, Woyzeck, dat onvoltooid is gebleven. In 1837 stierf hij op drieëntwintigjarige leeftijd aan tyfus.

Grande Disco (1973) Arnaldo Pomodoro - Denkmal für Georg Büchner in Darmstadt

De weinige werken van Büchner, in feite slechts vier (hij is dan ook zeer jong gestorven), zijn vermaard om hun radicaal breken met de literaire traditie. De grotendeels historische stof voor Lenz haalde hij tijdens een reis door de Vogezen; de novelle begint in medias res en beschrijft de wankele geestestoestand van de ongelukkige dichter op een pregnante, haast filmische wijze. Door de crisis van de waanzin van de Sturm-und-Drang-persoon Reinhold Lenz naar voren te brengen, analyseert Büchner als het ware de menselijke ziel, en dit op een manier die aan Dostojewski doet denken. Het hoofdthema van dit stuk is dan ook de zinloosheid van alles. Het stuk eindigt met de zin "So lebte er hin"; zonder doel of zin leeft hij maar verder. Leonce und Lena is een vinnige satire over Prins Leonce van het minirijk Popo, die moet huwen met Prinses Lena van het minirijk Pipi — de hele constellatie is kunstmatig en lachwekkend in haar bevreemdendheid; De passief/pessimistische Leonce ontsnapt uit het rijk van zijn volledig van de wereld vervreemde koning-vader, doorreist ontelbare ministaatjes met zijn enkel op levenslust gerichte dienaar Valerio. Per toeval ontmoeten ze de eveneens voor het huwelijk gevluchte Lena. Leonce en Lena worden verliefd, maar die liefde verwordt tot een mechanistisch robothuwelijk. De toon is niet enkel politiek, maar ook algemeen-levensbeschouwelijk subversief: „Ongelukkige, u schijnt aan idealen te lijden!“ Achter het opgewekte spel in deze komedie merkt men toch steeds Büchners tragische besef van de nietigheid van het leven.

Geen enkel van Büchners stukken werd tijdens zijn leven opgevoerd, en vooral Woyzeck is door zijn onvoltooidheid steeds intrigerend gebleven: dit waar gebeurde verhaal is georganiseerd in een reeks scènes waarvan de volgorde niet met zekerheid kan worden bepaald, wat veel ruimte voor de regie laat, maar eveneens een grote uitdaging stelt. De dialogen, in een dialectische of tenminste niet-standaardvariant van het Duits, zijn bizar en vervreemdend: personages praten langs elkaar heen en lijken te twijfelen aan de inhoud van wat ze zeggen. Het geheel geeft de indruk alsof het zich in de geest van een ijlende afspeelt. Dit stuk heeft door zijn ongewone eigenschappen een soort cult-status verworven.

Büchner is een van de opmerkelijkste figuren uit de Duitse literatuur: tijdens zijn zeer korte leven heeft hij vier werken van uitzonderlijk experimentele kwaliteit afgeleverd, die voor twintigste-eeuwse avant-garde-auteurs een inspiratiebron vormden; zo heeft Alban Berg op het fragmentarische scenario van Woyzeck zijn opera Wozzeck gebaseerd, en worden de anarchistische stijlbreuken van Büchner als een voorloper van de vervreemding van Brecht beschouwd. Zijn revolutionaire karakter en fundamentele twijfel aan gemeenschappelijke morele waarden, gepaard met een doordrongenheid van de 'zinloosheid van het bestaan', deelt hij met Grabbe; in tegenstelling tot hem gelooft Büchner echter niet aan het heil van de heroïek en het nationalisme — hij verlangde naar omwenteling en een radicale omkering van de moraal in het algemeen.

In vergelijking met zijn tijdgenoten worden de stukken van Büchner relatief vaak opgevoerd, ook buiten de Duitstalige wereld.


Georg Büchner heeft bijgedragen aan 93 productie(s).

Georg Büchner heeft gewerkt in de volgende functies:


Het gehele overzicht van voorstellingen waaraan Georg Büchner heeft meegewerkt, voor zover geregistreerd in de Theaterencyclopedie:

NB: Bij de carrièreoverzichten zijn de voorstellingen gekoppeld aan de premièredatum. Het kan echter voorkomen dat personen niet aan de première meewerkten, maar pas later bij de voorstelling betrokken raakten.

Curriculum Vitae Theatrum
Productie Functie Producent Seizoen Premièredatum In regie van
Danton's dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel (K.V.H.N.T.) 1922/1923 14 maart 1923 Willem Royaards, Oscar Strnad
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Amsterdamsche Studenten Toneelvereeniging 1953/1954 16 mei 1954
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Amsterdamsche Studenten Toneelvereeniging 1953/1954 16 mei 1954
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) De Nederlandse Comedie 1958/1959 13 december 1958 Fons Rademakers
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Rotterdams Toneel 1958/1959 10 april 1959 Ton Lutz
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Letzeburger Theater 1964/1965 3 december 1964 Ugén Heinen
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Amsterdamsche Studenten Toneelvereeniging 1965/1966 22 april 1966 Joop Keesmaat
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterschool 1965/1966 2 juni 1966 Krijn ter Braak
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Amsterdamsche Studenten Toneelvereeniging 1967/1968 16 mei 1968 Friso Haverkamp
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Mickery 1968/1969 17 juli 1969 Joel Zwick
Dantons Tod Auteur (schrijver libretto, scenario) Düsseldorfer Schauspielhaus 1969/1970 14 februari 1970 Karl Heinz Stroux
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Groot Limburgs Toneel 1970/1971 8 april 1971 Peter van den Hurk
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Holland Festival 1970/1971 4 juli 1971 Don Redlich
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater Wim Zomer BV 1971/1972 23 september 1971 Wim Zomer
2 x Woyzeck, Tweede versie Auteur (schrijver libretto, scenario) De Haagsche Comedie 1971/1972 11 november 1971 Hans Croiset
2 x Woyzeck, Eerste versie Auteur (schrijver libretto, scenario) De Haagsche Comedie 1971/1972 11 november 1971 Hans Croiset
Leonce si Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Boekarest Bulandra Theater 1971/1972 22 april 1972 Liviu Ciulei
Leonce und Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) De Haagsche Comedie 1973/1974 8 september 1973 Wim van Rooy
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Mickery Workshop 1975/1976 8 juni 1976 Leonardo Shapiro
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Théâtre de la Mandragore 1977/1978 16 januari 1978 Wolfram Mehring
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Zuidelijk Toneel Globe 1979/1980 15 september 1979 Ulrich Greiff
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelgroep Theater 1979/1980 18 januari 1980 Ger Thijs
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Holland Festival 1981/1982 7 juni 1982 Herman Naber, Pol Dehert
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterwerkplaats 1984/1985 3 maart 1985 Léon van der Sanden
Danton Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater La Luna 1984/1985 14 juli 1985 Çanci Geraedts
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelgroep Baal 1985/1986 25 januari 1986 Mark Timmer
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterwerkplaats 1985/1986 1 maart 1986 Léon van der Sanden
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Delftse Komedie 1985/1986 1 juni 1986 Peter Lintelo
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelacademie Maastricht 1985/1986 5 juni 1986 Paul Binnerts
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Gustavo Frigerio 1986/1987 17 oktober 1986 Gustavo Frigerio
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Theatergroep Maccus 1986/1987 17 oktober 1986 Pieter Loef
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterschool 1986/1987 19 juni 1987 Ger Thijs
Dantons Tod Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater an der Ruhr 1987/1988 7 april 1988 Roberto Giulli
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Het Nationale Toneel 1988/1989 14 oktober 1988 Franz Marijnen
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Orkater 1988/1989 29 april 1989 Aat Ceelen
Danton's Death Auteur (schrijver libretto, scenario) Stagedoor Festival 1989/1990 2 november 1989 Jatinder Varma
In het moeras Auteur (schrijver libretto, scenario) Jan Decorte & Cie 1990/1991 27 november 1990 Jan Decorte
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Woyzeck 1990/1991 4 januari 1991 Erik Luijt, Fred van Mierlo
Leonce und Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater an der Ruhr 1991/1992 8 januari 1992 Roberto Ciulli
Dantons Tod Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater an der Ruhr 1991/1992 28 februari 1992 Roberto Ciulli
Woyzeck & Marie Auteur (schrijver libretto, scenario) THeks 1991/1992 8 mei 1992 Carla Bakker
Leonce és Léna Auteur (schrijver libretto, scenario) Kamaraszínház 1992/1993 4 september 1992 Enikö Eszenyi
Lenz Auteur (schrijver libretto, scenario) Amphitheater 1992/1993 14 oktober 1992 Bas Zuyderland, Mart-Jan Zegers
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Theatergroep Hollandia 1992/1993 20 november 1992 Paul Koek, Johan Simons
Danton Auteur (schrijver libretto, scenario) Maatschappij Discordia 1992/1993 1 januari 1993 Jan Joris Lamers
1794 Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelspelersgezelschap STAN 1993/1994 18 november 1993
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Theatergroep Hollandia 1993/1994 2 december 1993 Johan Simons
Wozzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) De Nederlandse Opera 1993/1994 27 januari 1994 Willy Decker, Wim Trompert
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Dood Paard 1993/1994 10 mei 1994 Erik-Ward Geerlings
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Théâtre Du Chemin Creux 1994/1995 26 oktober 1994 Grégoire Callies
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelgroep De Appel 1994/1995 10 maart 1995 Antoine Uitdehaag
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Plaza Productie 1994/1995 5 juni 1995 Mark Timmer
Woyzeck in de regen Auteur (schrijver libretto, scenario) Dwarf Theater 1995/1996 21 augustus 1995 Peter Lintelo
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) De Trust 1995/1996 10 april 1996 Theu Boermans
Theatermuseum Auteur (schrijver libretto, scenario) Het Bordes 1996/1997 9 november 1996 Het Bordes
Lenz Auteur (schrijver libretto, scenario) Speelteater Gent 1996/1997 29 november 1996 Bas Zuyderland
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Ro Theater 1996/1997 8 maart 1997 Peter de Baan
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) De Tijd vzw 1996/1997 28 april 1997 Lucas Vandervost
Leonce & Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Stadsschouwburg Eindhoven N.V. 1998/1999 28 augustus 1998 Jan van den Berg
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Alex d'Electrique 1998/1999 21 januari 1999 Pieter Bouwman
Lenz Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterschool 1998/1999 3 juni 1999 Emanuel Muris
Passion Berlin Auteur (schrijver libretto, scenario) Enterart 2000/2001 25 oktober 2000 Jonathan McKenna
Trouw in bedrog Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterschool 2000/2001 7 december 2000 Erik Begemann
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Theaterschool 2000/2001 8 december 2000 Lotte van den Berg
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) ZT Hollandia 2000/2001 26 januari 2001 Johan Simons
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) De Roovers Spelen VZW 2000/2001 9 mei 2001 De Roovers Spelen VZW
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Ro Theater 2001/2002 20 oktober 2001 Alize Zandwijk
Cirque Danton Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelhuis (gezelschap) 2001/2002 19 maart 2002 Jan Decorte
Who Is? Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Performing Unit 2002/2003 13 september 2002 Borut Separovic
Zielig Auteur (schrijver libretto, scenario) Würz 2003/2004 2 juli 2004 Jules Terlingen
La morte di Danton Auteur (schrijver libretto, scenario) Css Teatro Stabile di Innovazione del FVG 2004/2005 12 november 2004 Aleksandar Popovski
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Lantaren / Venster Producties 2004/2005 16 april 2005 Chaoukí el Ofir
Leonce and Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Krétakör Theatre 2004/2005 13 juni 2005 Arpád Schilling
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelgroep De Appel 2005/2006 3 juni 2006 Jules Terlingen
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) De Wetten van Kepler 2006/2007 5 augustus 2006 Piet Arfeuille
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Gastprogrammering Het Muziektheater 2006/2007 18 april 2007 Gísli Örn Gardarsson
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Noord Nederlands Toneel 2007/2008 4 december 2007 Koos Terpstra
Danton Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater an der Ruhr 2008/2009 3 oktober 2008 Roberto Ciulli
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Ro Theater 2008/2009 25 oktober 2008 Gerardjan Rijnders
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Het Huis van Bourgondië 2008/2009 21 november 2008 Casper Vandeputte
Leonce en Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Toneelschuur Producties 2008/2009 21 februari 2009 Paul Knieriem
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Bayerisches Staatsschauspiel 2008/2009 24 juni 2009 Martin Kusej
Frans Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) NTGent 2010/2011 12 januari 2011 Eric de Volder
Leonce & Lena Auteur (schrijver libretto, scenario) Maladype Theatre 2010/2011 6 juni 2011 Zoltán Balázs
Danton en de Franse Revolutie Auteur (schrijver libretto, scenario) Theater Nomade 2011/2012 17 september 2011 Ab Gietelink, Peter Pluymaekers
Dantons Dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Toneelschuur Producties 2012/2013 15 juni 2013 Joost van Hezik
Dantons dood Auteur (schrijver libretto, scenario) Toneelgroep Amsterdam 2013/2014 9 februari 2014 Johan Simons
Starring#19:_Wozzek Auteur (schrijver libretto, scenario) Stichting Toneelschuur Producties 2015/2016 17 maart 2016 Liliane Brakema
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Mooi weer & zo 2019/2020 7 februari 2020
Woyzeck, een waanvoorstelling Auteur (schrijver libretto, scenario) Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten 2019/2020 23 april 2020 Zephyr Brüggen
Lenz Auteur (schrijver libretto, scenario) Frascati Producties 2021/2022 15 maart 2022 Erasmus Mackenna
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Schauspielhaus Bochum 2022/2023 20 april 2023 Johan Simons
Woyzeck Auteur (schrijver libretto, scenario) Academie voor Theater en Dans 2023/2024 24 april 2024 Caroline Geiser

Werken

Zie voor een overzicht van zijn werken: Wikipedia


Bronnen