Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Canon 1917

Canonlogo.jpgJean-Louis Pisuisse zingt Mensch durf te leven

Het nummer, geschreven door Dirk Witte, blijkt een enorm succes en groeit uit tot het lijflied van het Nederlandse cabaret.

In december 1917 meldde de tekstschrijver Dirk Witte (1885-1932) zich met een nieuw liedje bij de chansonnier-cabaretier Jean-Louis Pisuisse. Het heette: Mensch, durf te leven!: Memento vivere. Het liedje is een hartstochtelijke oproep om toch vooral je eigen leven te leven. Laat je niet de wet voorschrijven door het fatsoen en de anderen. Pisuisse realiseerde zich direct dat hij met dit lied goud in handen had, en de praktijk bewees zijn gelijk. Soms klommen de mensen letterlijk op hun stoelen als hij Mensch durf te leven! - meer declamerend dan zingend - ten gehore bracht. Het lied werd dan ook onmiddellijk door de gerenommeerde uitgeverij G. Alsbach & Co uitgegeven. In een tijdperk waarin geluidsdragers (78-toerenplaten) een relatief nieuw fenomeen waren, vonden tekst en noten in gedrukte vorm gretig aftrek. De liedjes van Witte werden vaak door moderne kunstenaars geïllustreerd en waren in de etalages echte blikvangers.

Journalistieke chansonniers

Jean-Louis Pisuisse (6 september 1880-26 november 1927) is samen met de dichter-zangers Eduard Jacobs (1868-1914) en Koos Speenhoff (1869-1946) een van de grondleggers van het Nederlandse cabaret. Pisuisse was van huis uit journalist maar bedacht in 1907, samen met zijn collega Max Blokzijl (1884-1946), dat hun verslaggeving spannender gemaakt kon worden wanneer ze als Italiaanse straatzangers rond zouden reizen. Voorzien van gitaar, mandoline, traporgeltje en internationaal zangrepertoire trok het duo erop uit. Wat begon als een ludieke vorm voor een reportage, eindigde in alle ernst toen de populariteit van Pisuisse en Blokzijl zo ver steeg dat zij een landelijke tournee aangeboden kregen.

Jean-Louis Pisuisse. Fotograaf onbekend. Collectie TIN Cabaret Jean-Louis Pisuisse, 1915. Fotograaf onbekend. Onder anderen: Jenny Gilliams, Fie Carelsen, Jean-Louis Pisuisse, Max van Gelder en Willy Corsari. Collectie TIN Titelpagina van bladmuziek van Mensch, durf te leven. Uitgever Alsbach & Co, ca. 1925. Collectie TIN

Cabaretpionier Pisuisse

In 1909 leidde het succes van de 'journalistieke chansonniers' tot een tournee in Nederlands-Indië. De heenreis ging via Parijs, waar in de kroegen op Montmartre alle cabarets artistiques werden bezocht. Dit kunstenaarscabaret, dat rond 1880 in Frankrijk ontstaan was, met Rodolphe Salis (1835-1897) en Aristide Bruant (1851-1925) als geestelijke vaders, inspireerde Pisuisse tot het maken van een eigen equivalent. Ook hij wilde het publiek met chansons en conferences een spiegel voorhouden, in een intiem theater. In Indië richtte hij een cabaretgezelschap op, De Kattebel. Ook begon hij in Indië zelf liedjes te schrijven, zodat zijn optredens niet langer uit alleen maar buitenlandstalig repertoire hoefden te bestaan. Terug in Nederland zegde Pisuisse de journalistiek definitief vaarwel en formeerde hij onder zijn eigen naam een cabaretgroep. Pisuisse had een goede neus voor talent. Veel artiesten van naam waren al vroeg in hun carrière bij Pisuisse te zien. Dat gold bijvoorbeeld voor Fie Carelsen (1890-1975), Willy Corsari (1897-1998), Alex de Haas (1896-1973) en Meyer Hamel (1895-1965).

De specialiteit van het gezelschap waren folkloristische liedjes die gekostumeerd en geënsceneerd door de hele groep werden gebracht. Naast deze muzikale ensemblenummers brachten Pisuisse en de zijnen eenakters, duetten en solonummers, waaronder dus de liedjes van Dirk Witte. En dit alles werd afgewisseld met de conferences van Pisuisse zelf.

Crime passionel

In 1918 engageerde Pisuisse de jonge Vlaamse zangeres Jenny Gilliams (1893-1927). Dit zou grote gevolgen hebben. Pisuisse werd verliefd en trouwde met Gilliams. Zij viel een aantal jaren later op haar beurt weer als een blok voor de avances van de lyrische tenor Tjakko Kuiper (1900-1927) die toen ook net deel was uit gaan maken van het ensemble. Het leidde uiteindelijk tot een on-Nederlandse crime passionel. Op 26 november 1927 schoot Kuiper op het Rembrandtplein eerst Pisuisse en Gilliams dood. Vervolgens sloeg hij de hand aan zichzelf.

Affiche, 1923. Collectie TIN Midden: Jenny Gilliams. Achter: Jean-Louis Pisuisse. Fotograaf onbekend, 1922. Collectie TIN

Levenslied en intieme kleinkunst

Meer dan zijn vroege collega’s Eduard Jacobs en Koos Speenhoff groeide de bewonderde Jean-Louis Pisuisse uit tot ‘vader van het Nederlandse cabaret’. Hij was het immers die de conference ontwikkelde en die het Franse chanson en het cabaret artistique een Nederlandse equivalent gaf. Een aantal liedjes van Dirk Witte is tot klassiekers uitgegroeid. Dat geldt onder meer voor M’n eerste, Het wijnglas, Nocturne, Het portretje en De kleine soubrette. Maar vooral voor Mensch, durf te leven dat bekend is gebleven door vertolkingen van onder anderen Ramses Shaffy, Willem Nijholt, Frits Lambrechts, Jim de Groot, Jenny Arean, Huub van der Lubbe en Wende Snijders.


Dit is één van de canonteksten. Voor meer informatie zie: Canon van het Theater in Nederland

In 1917 geboren

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Eithne DunneDunne. Eithne19171988
Frederik Ernst WoudenbergWoudenberg, Frederik Ernst191728 november 2001
Erwin SylvanusSylvanus, Erwin191727 november 1985
Gise FurtwänglerFurtwängler, Gise19171979
Erwin AxerAxer, Erwin1 januari 19175 augustus 2012
Albert MolMol, Albert3 januari 19179 maart 2004
Wieland WagnerWagner, Wieland5 januari 191717 oktober 1966
Peter HollandHolland, Peter6 januari 191717 mei 1975
MariemmaMariemma10 januari 191710 juni 2008
Alberto LorcaLorca, Alberto11 januari 19179 juni 2008
Frans SomersSomers, Frans15 januari 19173 november 1982
Georges VitalyVitaly, Georges15 januari 19172 januari 2007
Herwig HensenHensen, Herwig22 januari 191724 mei 1989
Vaclav KaslikKaslik, Vaclav28 januari 19174 juni 1989
Marjo Ingen SoetSoet, Marjo Ingen4 februari 191729 april 2011
George Lodewijk Karel ScholtzScholtz, George Lodewijk Karel5 februari 191725 juni 2003
Annie de ReuverReuver, Annie de19 februari 19171 januari 2016
David GarrickGarrick, David19 februari 191720 januari 1779
Jasper EikemaEikema, Jasper19 februari 1917
Jane BowlesBowles, Jane22 februari 19171973
... meer resultaten

In 1917 overleden

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Johanna Simonetta Sandrock - ten HagenSandrock - ten Hagen, Johanna Simonetta18331917
Dirk LagemanLageman, Dirk1 juni 185824 januari 1917
Jan HoltropHoltrop, Jan28 juni 186224 januari 1917
Scott JoplinJoplin, Scott24 november 18681 april 1917
Ko DonckerDoncker, Ko6 april 187417 april 1917
Net EllenbergerEllenberger, Net25 maart 183724 april 1917
Oscar BlumenthalBlumenthal, Oscar13 maart 185224 april 1917
Domenico OlivaOliva, Domenico1 juni 186028 april 1917
Victor KosterKoster, Victor30 september 18506 juni 1917
Herbert Beerbohm TreeBeerbohm Tree, Herbert17 december 18522 juli 1917
Mata HariMata Hari7 augustus 187615 oktober 1917
Gerard WagemansWagemans, Gerard12 maart 18445 december 1917
Léon MinkusMinkus, Léon23 maart 18267 december 1917
Ludwig MinkusMinkus, Ludwig23 maart 18267 december 1917

In 1917 in première

 PremieredatumLocatie
Afkloppen!!! - Henri ter Hall Revue - 1917-01-011 januari 1917De Kleine Comedie, Rotterdam
De slet (La glu) - Gezelschap Colnot en Poons - 1917-01-033 januari 1917Plantage Schouwburg, Amsterdam
Driekoningenavond - N.V. Het Tooneel - 1917-01-055 januari 1917Paleis voor Volksvlijt, Amsterdam
De dame van Maxim - Hollandsch Tooneel 1915-1918 - 1917-01-055 januari 1917Schouwburg, Haarlem
Professor Bernardi - Die Haghespelers (1913-1917) - 1917-01-066 januari 1917
Madorah - Hollandsch Operette Gezelschap - 1917-01-066 januari 1917Koninklijk Theater Carré, Amsterdam
Professor Bernhardi - Die Haghespelers (1913-1917) - 1917-01-066 januari 1917Verkade Theater, 's-Gravenhage
Mr. Wu! - Tooneelensemble Louis de Vries - 1917-01-1111 januari 1917Hollandsche Schouwburg, Amsterdam
Mister Wu - Tooneelensemble Louis de Vries - 1917-01-1212 januari 1917
De Cabaretprinses (Die Csárdásfürstin) - Operettegezelschap Max Gabriël - 1917-01-1313 januari 1917Rembrandt Theater, Amsterdam
Lohengrin - Nederlandsche Opera - 1917-01-1616 januari 1917Stadsschouwburg, Amsterdam (1894)
Sint-Franciscus-gebarenspel - Gelegenheidscombinaties - 1917-01-1616 januari 1917Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen, 's-Gravenhage
O, o, wat zullen ze zeggen - N.V. De Tooneelvereeniging - 1917-01-2525 januari 1917Grand Théâtre, Amsterdam
Kolonel Chabert - Nederlandsche Opera - 1917-01-2929 januari 1917Stadsschouwburg, Amsterdam (1894)
De stem - NV Het Rotterdamsch Tooneel (1916-1923) - 1917-01-3030 januari 1917Groote Schouwburg, Rotterdam
Aan de theetafel - Die Haghespelers (1913-1917) - 1917-01-3131 januari 1917Verkade Theater, 's-Gravenhage
Vorstenschool - NV Het Rotterdamsch Tooneel (1916-1923) - 1917-02-044 februari 1917Groote Schouwburg, Rotterdam
De blauwe paarl - N.V. Het Tooneel - 1917-02-066 februari 1917Hollandsche Schouwburg, Amsterdam
De gezonken klok - N.V. De Tooneelvereeniging - 1917-02-099 februari 1917Grand Théâtre, Amsterdam
Manon - Théâtre Royal Français de la Haye - 1917-02-1010 februari 1917Théâtre Royal Français de la Haye, 's-Gravenhage
... meer resultaten

Edit deze pagina